Қоғам • 01 Қазан, 2020

Мұрағаттар мұң шағады

640 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Алашордашылардың артында қалған мұрасын кеңес өкіметі кәмпескелеп, қолжазбаларына қолұшы тиген адамды халықтың жауына балағаны баршаға аян. Бірақ бір мүддені желкен еткен арыстарымыздың арманын уақыт көкке көтерді. Бүгінде жазба-естеліктері мұңлы мұрағаттардан менмұңдалайды. Ең ғажабы, XX ғасырдың басында цензураға ұшыраған қазақ жазушылары туралы құпия құжаттар Нұр-Сұлтан қаласының мемлекеттік архивінде сақтаулы тұр. Олардың бізге беймәлім өмірі мен шығармашылығы әлі де алтын сандық.

Мұрағаттар мұң шағады

Қазақ әдебиетінің жарқын құбылыс­тарына бірыңғай көзқарас бір ізге түс­педі. Түспейтіні де бар, ұлтшыл деп айып таққан патша пәрмені арыстардың аяғына тұсау салып, құнды еңбектерін қолды қылды. Сол себепті де олардың өмірнамасы толық ашылмады, індетіп зерттелмеді. Ал сол бағзы тарихтың ақтаңдақтарын толтыру үшін архивтік олжалар өте маңызды.

Мәселен, астана архивінде алаштың аяулы ақыны Міржақып Дулатовтың тағдыр талайы туралы сирек құжаттар бар. Мына қызықты қараңыз, 1909 жылы Қазан қаласында жарық көрген «Оян, қазақ» жинағы Ресей империясының басқа қалаларында да басылып шыққан екен. Мұны бірі білсе, бірі білмейді. 1911 жылы 15 наурызда «Дулатовтың ісін» қарау науқаны басталады. Сонда билікке әлдебір шенеуніктің 1910 жылы Уфадағы типографиядан басылып шыққан 100 беттік «Оян, қазақ» кітапшасына байланысты арыз түседі. Бұл кітаптың екінші бетінде автордың портреті бейнеленген көрінеді. М.Дулатов әртүрлі баспаханалардан азғантай таралыммен шығарып, еншілес елге таратуға күш салған.

Мұрағатта Қазанның Баспасөз істері жөніндегі уақытша комитетінің бас­шы­лығының кітапты тәркілеп, оның авто­рын жауапқа тарту туралы қаулысы бар. Тергеуде Қылмыстық кодекстің 129-бабы 1-бөлігі 2-тармағына сәйкес қыл­мыс жасағаны үшін айыпталушы ретінде тартылған Торғай облысының тумасы, қазақстандық Міржақып (Мир-Якуп) Дулатов кінәсін мойындамайды. Ол прокурорға орынды түрде ескертеді: «Тінту кезінде менің қолымнан табылған «Оян, Қазақ!» композициясы Санкт-Петербург цензурасымен жариялауға рұқсат етілген және қазақтар арасында тарату мақсатында басылған». Әйтсе де семейлік прокурор ақынның сөзін құлаққа ілмейді. Көп ұзамай, 1911 жылы 2 қыркүйекте сол прокурор қол қойған тағы бір құпия құжат пайда болады. Онда М.Дулатов ісі бойынша Семей аудан­дық сотына айып­тау қорытындысы жібе­рілген. Енді ақынға «Оян, Қазақ!» кітапшасына өзінің «Жұмбақ» атты мақаласын қосқаны үшін айып тағылады. Онда ол саяси оқиғаларды аллегориялық түрде сипаттап, монархтың абыройына нұқсан келтірілді делінген.

Сондай-ақ Нұр-Сұлтан қаласының мемлекеттік архивінде 1912 жылы 22 қара­шадағы «Мемлекеттік қылмыстар бойынша тергеу және алдын ала тергеу барысындағы күдіктілердің мә­лім­­демесі» туралы құжат сақтаулы. Онда 26 жастағы ақынды бір жылға бас бостандығынан айыру туралы айтылған. Алайда сол кезде көпшілік Дулатовтың шығар­маларымен танысып үлгерген еді. Оның жеке кітапшасында 1911 жылы 7 қарашада қамауға алынғаны жа­­зылған. Бостандыққа шыққаннан кейін, Ахмет Байтұрсынұлымен бірге 1913 жылы «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналында үнемі жариялана бастады. Ол өзінің өлеңдері мен мақалаларында им­ператорлық әкімшіліктің қарама­ғын­дағы қазақ халқының әлеуметтік-эко­номикалық және саяси жағдайын сынау­ды жалғастырды.

Иә, ХХ ғасырдың басындағы тағы бір қазақ жазушысы Әлиулла Әлім­жановтың шығармашылығы да оқыр­манды елең еткізбей қоймасы анық. 1912 жылы Қазан қаласында ағайынды Каримовтардың баспасынан басылып шыққан «Есіл жұртым» кітабы мазмұны жағынан хакім Абайдың өлеңдерімен сарындас. Елорда мұрағатында кітап­тың цензураға түскен орыс тілді нұс­қасы сақталған. Автор алғысөзінде кітап­шасының кемшілігі  тақырыпқа сәйкес келмеуі, яғни мазмұны жағынан бүкіл қазақ еліне ортақ емес екенін жаза­ды. Шындап келгенде, жаз­ғызады. Қаламгер замандастарының ел тағ­дырын ойламайтындығына, ағар­тушы­лыққа ұмтылмайтындығына налиды. Сондықтан ол қазақтарды белсенді болуға, жалқаулық пен енжарлықты жеңуге шақырады. Бұл туралы «Казах­стан­ская правда» газетінің тілшісі Игорь Прохоров та жазған болатын.

«Ертеңгі асыңды бүгін қамда, жаңа күн туғанда, мақсатсыз өткізген уақы­тыңа өкінесің», дейді ақын.

Мұрағаттағы құжаттарға үңілсеңіз, Қазанның баспасөз комитеті ақын кі­та­бының мазмұны тенденциялы деп танығанымен, бірақ қылмыстық құқық бұзушылықтың айқын белгілерінің болмауына байланысты жауапқа тарта алмайды.

Қолға түскен тың деректер көңілге түскен сызат сияқты. Тарпаң тағдыр адам­ды табанына бір салмасын. Бір сал­са, қанша айқайласаң да, айналаң тас керең. Желдиірмен жылдар, тарамыс жолдар, тасыр қоғам. Бәрі-бәрі өткен күннің жаңғырығындай. Түйінделген түпсіз тарих, тарқатсаң көз жасың көл болады. Халық қамын жеймін деп қамшының астында қалған қазақ зиялылары. Бізге аңыздай көрінгенмен, архивтерден ақиқаттың аңызағы еседі. Аңғарсаңыз, бәрі де алаш үшін тұсауға түскендер. Мұра­ғаттар мұң шағады. Мұңсыз тарих тарих па?!