![Коллекторлық қызмет керек пе?](/media/2020/10/26/kolladg-25-10-2020-kollektotorlyk-kyzmet.jpg)
Коллажды жасаған Амангелді Қияс, «ЕQ»
Коллектордан қорықпаңыз!
Қазақтың жалпақ тілімен айтсақ, коллектор дегеніміз – қарыз жинаушы, өндіріп алушы. Бұрын мұндайды кинодан ғана көретінбіз. Коллектор дегенде қарызын қайтармай, қаржы ұйымдарынан қашып-пысып жүрген бейбақтың қыр-соңынан қалмайтын тұрқы суық, түсі сұсты адамның көз алдымызға келетіні де сондықтан. Осыдан үш-төрт жыл бұрын коллекторлық қызметті заңдастыру туралы әңгіме айтыла бастағанда-ақ ел тұрғындарының өре түрегеліп, қарсы шығуының бір себебі де осында жатыр.
Коллектор көпшілік үрейленетіндей қорқынышты адам емес. Олар жайлы ел ішінде аңызға бергісіз әртүрлі әңгімелер айтылғанымен, қарызды өндіріп алушылар да сіз бен біз секілді адам. Олар да заң шеңберінде жұмыс істеп, нәпақа табады. Банктер мен қаржы ұйымдары берген несиесін борышкерден өндіре алмай тығырыққа тірелгенде, дәл осы коллекторлардың қызметіне жүгінеді.
Қазақстанда «коллекторлық» туралы ұғым 2017 жылы заңмен бекітілді. Мұндай агенттіктер жауапкершілігі шектеулі серіктестік формасы бойынша жұмыс істейді. Әділет органдарына, сондай-ақ Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне тіркеледі. Тіркеуге алған кезде жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің атауына «коллекторлық ұйым» деген айқындауыш сөз міндетті түрде қосылуы керек. Әйтпесе, заң қабылданғанға дейін Қазақстанда коллекторлық қызметпен айналысатын ұйымдар өте көп болған. Кейін олардың бәріне Ұлттық банкке тіркелу туралы талап қойылды. Міне, сол кезде көбі нарықтан кетуге мәжбүр болды.
Коллектордың негізгі құқықтары «Коллекторлық қызмет туралы» заңда жазылған. Алдымен қаржы ұйымдары мен коллекторлық агенттіктер өзара қызмет көрсету туралы келісімшарт жасайды. Соның негізінде қарызды өндіріп алушылар борышкерді «мазалай» бастайды.
Заңда көрсетілгендей, коллекторлар берешекке қатысты ақпаратты банк берген құжат шеңберінде ғана пайдалана алады. Сондай-ақ олар борышкермен жұмыс күндері таңғы сағат 8-ден кешкі 21.00-ге дейін телефон арқылы сөйлесуге құқылы. Тек үш реттен артық сөйлеспеуі шарт. Сол секілді жұмыс күндері жеке кездесу өткізе алады. Онда да күніне үш рет қана кездесуге рұқсат етілген. Бұдан бөлек, пошта арқылы хат жөнелтуге, ұялы байланыс арқылы мәтіндік және дыбыстық хабарлама жіберуге, интернет кеңістігіндегі мессенджерлер арқылы хабарлама жолдауға құқылы.
Құзыреті – тілдесу һәм жүздесу
Банк мәселелері бойынша тәуелсіз сарапшы Нұржан Бияқаевтың сөзінше, коллекторлар борышкерге қысым көрсетуі, әдептің шеңберінен шығып, өктемдік танытуы да мүмкін. Мұндай жағдайда коллектордың заңға қайшы әрекетін аудио немесе бейне жазбаға түсіріп алған жөн. Соның негізінде Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне шағым түсіруге болады. Егер заң бұзушылықтар анықталса, ведомства коллекторлық компанияға қатысты тәртіптік жаза қолданады. Бұл ретте, қарызды өндіріп алушы дөрекілік танытты екен деп жұдырық ала жүгіруге болмайды. Өйткені олар да көп жағдайда орын алған әңгімені немесе кездесуді аудио, бейне жазбаға түсіріп алуы мүмкін.
– Коллекторлар несие алған кезде кепілдікке қойылған мүлікті тартып ала алмайды. Егер мұндай қадамға барса, онда үлкен қателікке ұрынғаны. Сондай-ақ олардың борышкер туралы ақпаратты әріптестері мен туыстарына таратып, қысым көрсетуге құқығы жоқ. «Коллекторлық қызмет туралы» заңда банктік құпия ақпараттарды таратуға жол берілмейтіні айтылған. Банктік құпия дегеніміз – қарыз алушы мен банк арасындағы келісімшарт. Сондықтан мұндай ақпаратты ешбір жерде таратуға жол жоқ. Көп жағдайда олар борышкердің туыстары мен жұмыс берушіні жағалайды. Бұл да заңсыз әрекет болып саналады, – дейді тәуелсіз сарапшы.
Осы орайда, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі «Коллекторлық қызмет туралы» заңға түзетулер енгізуді ұсынуда. Ондағы мақсат – қазақстандықтарды компаниялардың заңсыз әрекеттерінен сақтау. Атап айтқанда, мынадай жаңашылдықтар ұсынылуда: коллекторлық агенттікте тіркелмеген телефон нөмірлері арқылы борышкермен тілдесуге тыйым салу; борышкермен болған әңгімені, кездесуді аудио және бейне жазбаға жазуды міндеттеу; коллекторлардың борышкерге қатысты үшінші тұлғалармен байланысын шектеу. Тек оның тұратын жерін немесе байланыс нөмірін анықтау үшін ғана туыстарына, әріптестеріне хабарласуға рұқсат берілмек.
– Бұрын банктер мұндай ұйымдарсыз-ақ қарызды өндіріп ала беретін. Осы бағытта жұмыс істейтін арнайы департаменттер болды. Жалпы алғанда, аталған механизм де тиімді еді. Өйткені борышкер кіммен сөйлесіп отырғанын біледі және қос тарап мәселені бірлесіп реттеудің жолын қарастыратын. Кейін коллекторлық ұйымдар көбейді. Олармен бірге алаяқтар да төбе көрсете бастады. Банк пен борышкер арасындағы «делдалдық», яғни коллекторлық қызметтің соңы кейде үлкен проблемаларға ұласып жатты. Осы тұрғыдан алғанда «Коллекторлық қызмет туралы» заң керек және оны жетілдіру де орында. Қазір нарықта лайықты ойыншылар ғана қалды ғой. Осы орайда, тұрғындар коллекторлар келгенде мұқият болғаны жөн. Оның лицензиясын сұрап, тиісті мекеме басшысының мөрі мен қолы қойылған ресми құжатты көрсетуін талап ету қажет, – дейді ол.
Коллекторлық қызметті бақылау әрі реттеу Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне жүктелген. Мекеменің деректеріне сүйенсек, былтыр мұндай ұйымдардың әрекетіне қатысты 353 өтініш-шағым қаралған. Ал 2020 жылдың сегіз айында 158 шағым келіп түсіпті.
Коллекторлардың қызметі заңмен реттелгенін айттық. Сондықтан олар адам өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіре алмайды. Бірақ бұл салада шешімін таппаған мәселелер әлі де бар. Соның бірі ретінде жартылай заңсыз жұмыс істейтін коллекторлық ұйымдарды атауға болады. Олардан зардап шеккендер жоқ емес. Мұндай мекемелерден сақтанудың бір жолы – күмәнді жерлерден несие алмау.
Халықты қалай алдаған?
Жуырда прокурорлар коллекторлық ұйымдардың қызметіне қатысты ауқымды тексеріс жүргізді. Бұған ел тұрғындарынан түскен шағымдар түрткі болған. Белгілі болғандай, прокурорлар өрескел заң бұзушылықтарды анықтады. Бұл туралы Бас прокурордың аға көмекшісі Қайрат Раисов айтып берді.
– Қазақстандықтар тарапынан коллекторлар мен жеке сот орындаушыларына қатысты шағымдар көп түсе бастады. Сондықтан арнайы тексеріс жүргізілді. Шағымдарда олардың адам өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретіндігі, мүлкін тартып алып, банктегі есепшотын бұғаттап тастайтыны көрсетілген. Шынында да солай болып шықты. Ал уәкілетті органдар бұған мән бермеген, – деді ол.
Сөйтсек, жекелеген коллекторлар мен сот орындаушылары қарыздарды заңсыз өндіріп алудың схемасын жасаған. Коллекторлар қаржы ұйымдарынан проблемалық қарыздарды алып, оны өндіріп алуға тырысады. Бірақ олардың борышкерге әсер ете алатындай өкілеттігі жоқ. Яғни өкілеттігі шектеулі. заң бойынша олардың қолынан келетіні – борышкерге қоңырау шалу немесе кездесу ғана. Алайда қарызды өндіріп алушылар тығырықтан шығудың жолын тапқан.
– Олар өздеріне бағынысты жеке сот орындаушы кеңселерін ашқан. Ол үшін коллекторлардың бірі арнайы лицензия алады. Формальды түрде кеңсе ашады. Сөйтіп сот орындаушыларының базасына кіруге мүмкіндік туады. Осылайша негізгі жұмысты ысырып қойып, қарызды өндірумен айналысады. Олардың қолында жеке сот орындаушының электронды цифрлы қолтаңбасы (ЭЦҚ) болған. Сол арқылы базаға кіріп, барлық мүмкіндікті өз мақсаттарына пайдаланған. Борышкердің мүлкін, банктік есепшоттарын бұғаттап, елден шығуына тыйым салуға ықпал еткен. Басқа да шектеу шараларын пайдаланған, – дейді Бас прокурордың аға көмекшісі.
Бұл ретте, жеке сот орындаушыларының базасы мемлекеттік ақпараттық жүйе екенін еске сала кеткен жөн. Олар осы базаға кіріп, заң аясында атқарушылық қызметтерін орындайды. Ал базада тараптардың жеке деректері сақталған. Оған бөгде адамдардың кіруіне болмайды. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» заңда көрсетілгендей, тек сот орындаушыларына ғана мәжбүрлеп орындату шараларын қолдануға мүмкіндік берілген. Оған коллекторлар секілді басқа да адамдардың араласуына жол жоқ.
Прокурорлар жүргізген тексерулердің нәтижесінде коллекторлық «қызметті» орындайтын 17 жеке сот орындаушысының жолы кесілген. Тағы 40 жеке сот орындаушысынан коллекторлық «бақылаудың» белгілері анықталған. Сондай-ақ коллекторлардың IP-адрестерінен, яғни коллекторлық агенттіктердің интернет-нүктелерінен жүйеге логин мен құпия сөз арқылы 200 мың рет кіру фактісі тіркелген. Бұл ретте, интернет-сигналдар коллекторлық ұйым жұмыс істейтін ғимараттардан шыққан.
Ал кейбір аймақтарда коллекторлар прокурордың санкциясын алу үшін жеке сот орындаушыларының атынан қаулылар жіберген. Заңсыз әрекеттерін жабу үшін алдымен коллекторлар мен сот орындаушылары арасындағы ынтымақтастық туралы ресми келісім жасалған. Келісімнің шарттарына сәйкес, коллекторлар жеке сот орындаушыларына 10-ға жуық қызмет түрін көрсетеді. Сөйтіп базаға кіріп, түрлі әрекеттер жасау көзделген. Заң бойынша жеке сот орындаушылары өздеріне қолғабыс жасайтын көмекші ғана ала алады. Алайда көмекшінің өкілеттігі шектелген.
– Тексеру барысында прокурорлар коллекторлардың қолынан жеке сот орындаушыларына тиесілі материалдарды тауып алды. Олар мұны жасырмай-ақ жұмыс істеген. Ал сот орындаушысы ретінде отырған адамның қолында атқарушылық істерге қатысты түпнұсқа құжаттар болмай шықты. Мұндай кеңселерде сот орындаушысының көмекшісі яки маманы ретінде негізінен коллекторлар жұмыс істеген. Ол аздай жеке сот орындаушыларының кеңселері коллекторлар отыратын ғимараттарда орналасқан. Олардың арасында кеңсені жалға алу туралы формальды келісімшарттар жасалған. Арендалық төлем мүлдем жүргізілмеген. Коллекторлар сот орындаушыларының кеңсені жалға алу құнын төлеп отырған, көлік және кеңсе тауарларына жұмсалатын шығындарын да өз мойындарына алған, – дейді Қайрат Раисов.
Бұл ретте Әділет министрлігіне заң бұзушылықты жою туралы ұсыныс берілген. Соның нәтижесінде 18 жеке сот орындаушысы республикалық палатадан шығарылған. Сөйтіп лицензияларынан айырылған. Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам деген осы шығар.