Қоғам • 27 Қазан, 2020

Түз тағысын тізгіндеген

243 рет көрсетілді

Ескі жұрттың аузынан қалған әңгіме деп әнтек күліп қоя­тын­быз. Ауылдан желдей ескен қилы-қилы жаңалықтардың қайсысының әуеніне төңкерілесің. Сосын сексеннің сеңгіріне шыққан қарияның жылқы жалына жабысып, жүйрік баптап жүргеніне кім сене қойсын. Сөйтсек біздікі ағаттық болыпты. Бар екен. Бауыры бұлақ баяғының адамдары-ай! Көкжалдың көк етін жыртып, құстың да тілін тапқан. Айтсаң – аңызға пара-пар, айтпасаң – жаныңа жай таптырмайды.

 

Биыл Қонысбай қария 82-де. Әлі тың. Ат жалын тартып мінгеннен бүгінгі тоқсанға жол салған шағына дейін бүкіл ғұмыры құба дала төсінде, кейін ауылдың қауырт тіршілігінің тізгінінде өткен. Жаратылысынан жасанды сөйлеп көрмеген қарт, аңшылық өнердің қыр-сырын толық меңгерген. Мылтықсыз-ақ түз тағысын тіз­­гіндеп, қаруын сайлаған зама­на­уи аңшылардың алдын орап кетіп жүр. «Тағдырдың әртүрлі соқпағынан сүрінбей өтіп, ар­тың­да қалдырар ізің, өне­гең болған қандай жақсы. Ба­ла­ларымнан бойымдағы барымды аяп қалған жерім жоқ. Күш-қуатым барда кешегі қазақтың қанында бар қа­сиетті дәріптедім. Ендігі қал­ған ғұмырымда артым­да­ғы ұр­па­ғым­ның аспаны ашық, бола­ша­ғы баянды болуына жол ашуға тиіспін», дейді өзі арыдан ой тартып.

Шынында, тұран дала мен мұзарт тауларды еркін жайлаған, тұлпарлары аспан мен жердің арасын дүбірлеткен біздің ата-баба­ла­рымыздың болмысы бөлек қой, шіркін! Неге десеңіз, олар жер шарының басқа тұрғындарынан гөрі тумысынан табиғатқа етене жақын болды. Дөңгеленген киіз үйдің есігінен аттағанда ұшы-қиыры жоқ мынау байтақ мекенге билік етіп, шексіздікке ұласып жатқан көк аспанға қарап еңсе көтерді. Ал көк жүзіне көз салған жанға ақша бұлтпен ара­ласып қалықтап жүрген қыран­ның көрінбеуі мүмкін емес. Заңғар биіктегі сол құс қазақ­тың асқақ арманын одан әрі қарай шарықтатып, самғатты. Ұшқан құс, жүгірген аң жанына сауға болып, ошағының отын сөн­дір­меді. Тоқымдарын астына төсеп, ерлерін басына жастап, тағымен алысып, қансонарда қара баланың қамы үшін қазан көтерді. Қарияның әңгімесінің астарында баяғы дала қазағына деген сағыныштың самалы еседі. Қалаға қарай қырбайлаған қауымға аз-маз өкпесі де бар секілді.

Иә, Жетісудың әр өңірінің тірлік-тынысы өзгеше, мөлдір судан нәр, қызулы күннен күш алған жайлы ұя. Сондықтан ел ішінде: «Әр бұтасының түбінде бір асым ет», деген тәмсіл қалған. Сол нулы мекеннің бір пұшпағында төрт түлікке қоныс, аңшылыққа жаршы Сарыжаз ауылы бар. Қо­ныс­бай атаның қарашаңырағы сон­да. Шып-шымыр, ширақ та сергек қария ұлттық өнердің ұран­шы­сы. Жүйрік мініп, қыран баптап, бөрінің бөріктей көтеретіні әлі де ел аузында.

– Төрт қасқырға тісім батты. Ұрып та жығып та алдым. Ал­ғаш­қы екеуін бүркітім қоғадай жапырса, қалған екеуін астымдағы бестімен қуалап жүріп соғып алдым. Біздікі қызық қуып, қырып салу емес. «Бөрінің тәңірі, аңның киесі бар» дегендей жөн-жоралғысымен аулайтын кезде ретін табамыз. Кейде малға тиіп, шығындатып кетеді, пәтшағар. Оқиға былай болды. Күн райы жылы, аздап жел соққаны болмаса, күн шапағын жерге аямай төгіп тұрды. Әрдайым жараулы күйінде тұратын Қаракер жорғаммен қыстаудағы үйге бет алғанмын. Мына бір орайы келген сәтті қараңыз, ауылдасым Қуатбек Өскенбаевтың құнанын жайратып, қарындарын тоқтап алған үш қасқырға кезіктім. Екі қасқыр Қарасаз өңіріне қарай қашты. Біреуі тауға, Баяусайға қарай тартты. Тауға тартқанын бәйгеторыммен қуалап соңына түстім. Бастырмалата қуып жетіп, Кеген өзенінің бойы­на қарай қайта қайырдым. Сөй­тіп сойылыммен соғып алдым. Ең бастысы, қасқырдың тоқтығы қолайлы әсер етті. Мен қуған сайын ол кесек-кесек етті құсып отырды. Бастан 3-4 рет ұрып құлаттым. Сөйтіп олжалы болдым. Артынан ел-жұрт аңыз қылып кетті ғой, – дейді Қонысбай ата болған жайды әңгімелеп.

1

Ал құсбегілік о баста тұр­мыстық қажеттіліктен туған дүние екен. «Бара-бара құсбегілік сән-салтанаты бар саятшылыққа ұласты. Бүгінде ұстаған түлкімде есеп жоқ. Әрқайсысы бір-бір әңгіме. Құстың қабілетін білу, оны таңдау мен тану үлкен жауап­кер­шілікті талап етеді», дейді ақжүрек ақсақал.

Қарияның сөзіне сүйенсек, ба­яғыда ата-бабаларымыз құс ұшы­рып, ит жүгіртуді табиғат аясында демалудың жақсы түрі деп санаған. Хандардың аңға шығуының дабыра-думанға айналғаны сондықтан.

Қазақ өмірінде бүркіт бағуға жоғары деңгейде мән берілген. Тәуке хан қабылдаған «Жеті жарғыда» «Аңшылыққа салатын итті, құсты, бүркітті өлтірген адам­нан олардың иесі бір құл немесе бір күң беруді талап ете алады» деп жазылыпты. Бұл ереже кезінде саятшылықтың маңызы өте зор болғанын білдіреді. Кешегі кер заман қазаққа өз болмысын ұмыттыру үшін ха­лықтық дәстүрді жоғалта бас­тады. Алайда олар ежелден қалыптасқан төл өнерімізді бір­жолата жоя алған жоқ. Ұлт­тық дәстүр ақырындап қай­тадан бас көтерді. Міне, осындай бір өзі бір жәдігер қария­лардың арқа­сында.

Осы орайда айта кеткеніміз жөн болар, дархан даламызды сан ғасырдан мекендеп келе жатқан халқымыздың атбегілік әрі құсбегілік өнерін серік етіп келе жатқан Қонысбай атамыз төрт кітапқа арқау болыпты. Дәл осы Сарыжаздан шыққан қаламгер Нұртан Төлепбергенұлы ата­мыз­дың тамаша өнері жайлы «Бапкер» атты кітабын жазған. Жазушы Данияр Әлбозымның «Қазақтың саңлақ бүркітшілері» атты туындысы негізінен Моң­ғо­лия, Қырғызстан, Қазақстан және Қытайда тұратын қазақ бүр­кітшілеріне арналған. Дәл осы кітапта Сарыжаз ауылында тұратын үздік бүркітші Қонысбай Рамазанов туралы сыр шертіледі. Бұл да өмірі өнегеге, ғұмыры тағылымға толы қарттың жиған-тергеніне, еткен еңбегіне, бо­йына біткен қастерлі өнеріне көрсетілген құрмет іспетті. Сол еңбегі, ат спортын дамытуға қосқан үлесі үшін Қонысбай ата өткен жылы Райымбек ауданының Құрметті аза­маты атанды.

Көргені мен түйгені көп ата­мыз­дың сөзі уәлі, үлкен той-то­малақта ақ батаны алдымен осы кісі беріп, елдің риза­шы­лы­ғы­на ие болып жатады. Ұзақ жасауының бір сыры да осы болса керек. Шежіреге өте шебер, қазақтың қанатты сөздерін, мақал-мәтелдерін де бірінен кейін бірін айтқанда көңіліңіз көтеріліп сала береді. Бұл да жастар үлгі алар, Жаратушымыздың бойына берген жақсы қасиеттерінің бірі. Жиған-тергені. Атбегілігімен аудан жұрт­шы­лығына танымал. Жыл он екі ай баптайтынын айтпағанда Мұқағалидың 80 жылдығында, Райымбектей батыр бабамыздың 300 жылдығында жүлделі орындардан көрінді. Социалистік Еңбек Ері Жолсейіт Молдасановтың мерейто­йын­да бәйгеге қосқан жүйрігі қан­жы­ға­сына автокөлік байлап қайтты. Жалпы, атаның баптаған жүйрік аттары қарашаңырағына төрт көлік әкелді. Бір күнде үш бәйгелі болған кездері қалай ұмытылар?! Ат әбзелдеріне де өте әуес жан. Сол күні бізге Қаракер жорғасына салып қойған екі ғасырлық тарихы бар ат әбзелдерін көрсетті. Таза күмістен қалыңдау әрі көрнекілеу жасалған жүген, құйысқан, тартпа мен үзеңгінің жалпы салмағы жиырма килограмнан кем емес болып шықты. Таңданбай қарай алмайсың. Сонау ата-бабаларынан сақталып қолына тиген дүниені саф алтындай сақтап келеді.

Қазыналы қария таң бозынан оянып, малды өріске айдап, әдеттегідей жүйріктерін баптауға кіріседі. Таңнан кешке дейінгі ермегі осы. Туған жерінің ойы-қырын аралап, таза ауада демалып қайтқанды жаны қалайды. Жорғасы да шаршатқан емес. Ең бастысы, күнделікті сү­йікті істерімен айналысатын қарияның көңілі көтеріңкі. Әр күнгі қимыл мен қозғалыс еңбекқор қартты ширатып, жанын жасарта түсе­тін­­дей.

Бүгінде атамыздан бауыры­нан 5 қыз, 5 ұл қанаттанған. Бәрі де бүгінде бір-бір шаңырақ ие­ле­рі. Қонысбай ата ұрпағымен өсіп-өркендеп, жиырмадан аса не­мересін, оннан аса шөбересін сүйіп отырған бақытты жан.

Соңғы жаңалықтар

Саңлақтар сыр бермеді

Спорт • 27 Қараша, 2020

Тұрғын үй алаяғы қолға түсті

Қоғам • 27 Қараша, 2020

Алматы облысында жер сілкінді

Оқиға • 27 Қараша, 2020

Ұқсас жаңалықтар