Руханият • 14 Қаңтар, 2021

Шежіреден сыр шерткен

63 рет көрсетілді

Қазақ даласының батыс қиырында Құрманғазы аталатын аудан бар. Ресейдің Астрахань облысымен шектеседі. Екі ел шекарасын Қиғаш өзені ғана бөліп тұр. Сол өзеннің бергі бетін, Каспий теңізіне де таяу орналасқан бұл ауданның шежірелі тарихы бар. Оған бірнеше деректі алға тартуға болады.

 

Біріншіден, ауданның киелі топырағында қазақтың өнері мен мә­­дениетіне, әдебиетіне, өз­ге де са­лаларына өлшеусіз ең­бек сі­ңірген саңлақ тұлғалардың кін­дік қаны тамған. Соның ішінде қа­зақтың күй өнерінде қайталанбас мұ­­ра қалдырған Құрманғазы Сағыр­бай­ұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Дина Нұрпейісова осы топырақта өмір­ге келген. Ауданға күй атасы – Құр­манғазы Сағырбайұлының есімі берілсе, ел шекарасында темір жол бекеті Дина Нұр­пейі­сова­нің атымен аталады. Одан беріде Әзи­долла Есқалиев пен Ба­қыт Қа­ра­балинадай дом­быраның қос іше­гінен күй күм­бірлеткен өнер тар­лан­­дары да өнер жолына осынау құ­­­нарлы топы­рақ­тан қанат қаққан еді.

Уфадағы «Ғалия» медресе­сінде білім алып, әйгілі ақын Бе­йімбет Майлинмен бірге қазақ оқу­­шыларының «Садақ» атты қол­­­жазба журналын шығарған, кейінгі өмірін ғылымға, ағартушы­лыққа арнап, 1929-1930 жылдары халық ағарту комиссары қызметін атқарған мемлекет қайраткері Нұғман Манаевтың балалық шағы аталған ауданда өтіп, күреске толы өмірге киелі мекеннен аттанған болатын. Теңіз толқыны буырқанып жататын жағалауда туып, қазақ поэзиясының ақша бұлтына ай­налған ақын Әбу Сәрсенбаев пен Қо­шалақтың қырындағы сор­ға басылған әке ізімен сыр­­­­ла­сып, са­ғы­ны­шын жы­рына ай­нал­дырған қаламгер Жұ­мекен Нә­жі­­меденов, бел­гілі әде­би­е­­­т сыншысы Зей­нол­ла Се­рікқалиев пен ауылдың қа­ра­­пайым адамдарының болмы­сын прозалық һәм драма­лық шығар­маларына арқау еткен талантты жа­зушы Рахымжан Отарбаев киелі топырақтан нәр алғаны даусыз.

Екіншіден, бұл ауданда да тыл­сым сыры ашылмаған тарихи жер көп. Солардың қатарында Кененбай үңгірі бар. Бұл үңгірде не сақталған? Сондай-ақ Сармат тай­пасына тән жәдігерлері мен біздің заманымызға дейінгі Х-ХІ ғасырдағы Пешенек дәуіріне жата­тын тарихи құндылықтары бар Құдайберген обасының то­лық зерт­телер сәті жақындап келеді. Аудан­да Азғыр (Ақ қала), Шал­қар, Қырықоба, Алайғыр, Сүйін­дік, Балқұдық және өзге де тарихи атау­лардың астарында не жа­сырылған?

Үшішіден, мұнда «Азғыр» ата­латын әскери сынақ полигоны бар. Онда 17 рет жерасты сынағы жа­салған. Полигон аумағында алмаз алынады деген жоспармен ор­на­тылған «Ява» қондырғысы әлі тұр.

Осындай ерекшеліктері бар Құрманғазы ауданының екінші тынысы тәуелсіздік жылдарында ашылды. Қазір ауданда кәсіпкерлік, әсіресе ауыл шаруашылығы саласын өркендетуге басымдық беріліп отыр. Тұрғындардың әлеу­­меттік ахуалын жақсартуға ба­ғыт­талған жұмыстар қолға алын­ған. Жол, ауыз су сын­ды ин­фрақұрылымдық жо­балар атқарылып жатыр. 

Әрине, тарихи тұлғалардың б­ұрынғы һәм бүгінгі қол жеткен жетіс­тігі болашақ ұрпақ үшін үлгі-өнеге болары анық. Мұның бәрі аудан әкімі Қайрат Нұртаевтың айтуынша, «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасының «Қазақстанның киелі жерлерінің гео­графиясы» жобасы аясында жарық көрген «Киелі мекен, қа­сиет­ті өл­ке – Құрманғазы» атты ше­жіре кітапқа арқау етілді. Оны академик-жазушы, халықаралық «Алаш» әде­би сыйлығының иегері Өмірзақ Қажым­ғалиұлы бастаған жергілікті өлкетанушылар дайындапты.

Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, қалам­гер Таңатар Дәреловтің мәлі­ме­тінше, «Ағатай» баспасынан жа­рық көрген кітапта «Дәуір демі», «Киелі адамдар, қасиетті жер­лер», «Сыр шертер нысандар», «Тұғыры биік тұлғалар», «Өт­кенімізді зерделеп, өзімізді тану­шылар» деп аталған бес тарау бар. Мәселен, «Дәуір демі» тарауында Нарын өңірінде жүргізілген ғылыми зерттеу жұмысы, тарихи орындардың атауы қамтылып отыр. Сондай-ақ Каспий теңізінің жағалауындағы ауылдар мен кент­тердің пайда болу кезеңі мен жер-су атауларының шығу тарихы, тарихи-мәдени ес­керт­кіштері туралы мәліметтер берілген.

Ұлы күйшінің есімін иеленген аудан хан-сұлтандар, батырлар, күйші-жыршылар, сан алуан қасиет қонған аруақты адамдардан да кенде емес. Екінші дүниежүзілік соғыста шейіт бол­ған батырлар да бар. Елдің мәдениеті мен әдебиетін дамытуға, экономикасын, шаруашылығын өркендетуге үлес қосқан біртуар танымал тұлғалар, еңбек ерлерінің ерен ісі «Киелі адамдар, қасиетті жерлер» тарауында кеңінен баян­далады. Бұл тарауда сондай-ақ қасиетті жерлер, тарихи жәді­герлер туралы мәліметтер бар. «Сыр шертер нысандар» тарауын­да мазарлар мен қорымдар, петро­глиф­тер мен ескерткіштер жайлы сыр шертіледі. «Тұғыры биік тұл­ғалар» тарауындағы өлке тари­хын зерттеп жүрген журналист Ас­қар Ғұма­ровтың танымдық тол­ғанысы баршаны қызықтырары даусыз.

– Бұл кітап – кең Нарынның дархан даласында өмір сүрген хан-батырларды, дарынды тұлға­ларды, қасиетті адамдарды жұрт­шы­лыққа кеңінен танытатын құн­ды дүние. Мұндай кітап өзге аудан­дарда, басқа өңірлерде әзір­ге шыға қойған жоқ. Десек те шежіре кітапта тек бір ауданның ғана емес, елдің дамуына еңбек сіңір­ген тарихи тұлғалардың та­ғы­лымдық өнегесі кеңінен қам­тылды. Әсіресе, жастардың таным­дық өй-өрісін кеңейтуіне септігі тиеді, – дейді Қазақстан Жазу­шылар одағы Атырау облыстық филиалының жетекшісі, «Ағатай» баспасының директоры Қойшығұл Жылқышиев.

 

Атырау облысы

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар