Қоғам • 24 Наурыз, 2021

Нұхтан қалған Наурыз

77 рет көрсетілді

Маң-маң басқан ғасырлардың ізіне түссеңіз мұқым түркі жұртының толағай тұлғасы менмұндалап шығады. Сақи дүниеде салтанат құрған бабаларымыздың бауырға басқан бар ізгілігі сарқырап аққан бұлақтай көңіл дариясына құяды келіп. Уығы аспанға ұмсынған ұлттың көкірек көзіне дәл осы күні ыстық жүректің алқымындағы алғаусыз жас ұйиды. Жаңа жылда бейтаныс бір сезім бойды билеп, көктеме лебі жан ерітеді. Содан ба Ұлыстың ұлы күні балбал тастарға басымызды сүйеп жылардай күй кешетініміз бар. Бұл – толайым тарихтың таңғажайып сыйы, сарқылмас сарқыты.

Әуелде бұл ойлар қазақтың көрнекті ақыны Әмірхан Балқы­бектің «Қасқыр құдай болған кез» кітабын оқығанда туған, артынан журналист Қозыбай Құрманның Наурыз мейрамы туралы зерттеу мақаласына үңілген соң, осы тақырыпқа қайта қалам тербеуді жөн санадық.

Әпсаналардан сыр тартсақ Нұх пайғамбардың елдiң қамын ойлап көз жасы көл болғасын «Жылауық пайғамбар» атанып кеткені жайында айтылады. Аңызда да астар бар-ау. Нұх есiмiне қатысты сан алуан болжам бой көтереді. Солардың бірі Топан су туралы финикей, әлде семит немесе жебiрей әпсанасы екен. Бiрақ мұндағы кейiпкер Нойдың есiмi арийлерге тиесілі. Қызығы, бұл есiм еш өзгерiссіз XX ғасырға жеткен. «Ной» арий тiлдерiнде «су», «ағын» деген мағыналарды бiлдiредi екен. Яки, Жылауық пайғамбар есiмiмен мағыналас. Су мен көз жасының түп-төркіні топан сумен астасып жатыр. Бұдан Жылауық пайғамбар туралы әңгiме түркi тектес халықтардың өз туындысы деуге негіз бар. Оған дәлел арийлердiң б.д.д. I-II мыңжылдықтар аралығында Қазақстан территориясынан, Кас­пий, Арал маңынан кеткендiгi.

Әйгілі әулие Мәшһүр Жүсіп те бұл тақырыптан айналып өтпепті. Оның «Нұх, Наурыз тарихы» деген еңбегіне иек артсақ, онда топан суынан Қазығұрт тауына келгенде ғана құтылып, табандары жерге тиген кемедегі біреуінің әкесі, біреуінің баласы, ал енді біреулерінің бауыры қырылып, «салт бас, сабау қамшылы» болып судан шыққан бұлар қолда қалған азықтың барын жинап, қазан көтеріп, бұл күнді «Ұлыстың ұлы күні» деп тойлатқаны жайлы баяндалады. Әрине, қанша жерден атақты Мәшһүр Жүсіптің өзі жазды дегенмен, арқауы аңыз екені белгілі. Бірақ бабатаным түйсік түбінде әлдененің жылтырап жатқандығын аңғартып-ақ тұр. Деректер мен дәйектер алысқа тартады.

Ал әдебиеттанушы ғалым Ме­кем­тас Мырзахметовтiң пiкiрiне сүйенсек әз-Наурыз көшпелi түр­кi жұрты зороастризм сенiмiнен бұрын тойлаған. Оған дәлел ретiнде көне «Афрасиаб» жырын мы­салға келтiредi. «Афрасиаб» жы­рында көшпелiлер көктем шыға Ұлыстың ұлы күнiн атап өт­кенін айтады. Бұған қоса, ғалым жоғарыда біз тілге тиек еткен «Наурыз» атауы туралы тоқталып, оның Иран мәдениетiнен Тұран мәдениетiне сiңiскен термин екенін тәпсірлейді. Бертінде Ұлыс күнін «наурыз» терминімен жымдастырғанымен мазмұн тұрғысынан алып қарағанда бұл мейрам ежелден түркi жұртында бар дәстүр болған деген сөз. 

Дәстүр демекші, қадым за­маннан бері қазақ қоғамында бұл мейрамның өзгеше әдет бол­ғаны аян. Соның ішінде ерте кезеңдерде адамдар бір күнін тепе-теңдік, кішіпейілділікке арнап, патша тағынан түсіп қара болып, қара шекпенін тастап бір күнге патша болғаны айтылады. Ал мұндағы кешірімнің, адамдар  өзара бауырласу «науқанының» қаншалықты деңгейде аталып өткенін айтып отырудың өзі ар­тық болса керек.

Ол аз десеңіз этнограф, ғалым Жағда Бабалық зерттеулері бо­йынша қытай жылнамаларын­да арғы ата-бабаларымыз санала­тын ғұндардың Наурыз мереке­сiн тойлағаны жазылған. Бұл туралы ол «Наурыз – мұқым ғалам­ның жыл басы мерекесі» деген ма­қала­сында егжей-тегжей атап өткен. Сол мақаланың бір жүл­ге­сін­де Ғұн қағандары күн мен түн теңелген 22 наурыз күнi ат­қар­ған істері жазылады. Онда олар таңалакеуiмде таудың басына шығып, көкке қолын жайып, Тәңiрден тiлек тiлегеннен кейiн абыздар қобызбен аңыратып тұрып 9 қоңыр күй тартып, iле-шала 365 жiгiт қолдарындағы қобызбен 365 күй шертетіні, яғни әр күнге бiр күйден арнайтыны айтылған. Осылайша, Наурыз мейрамы басталып, түрлi дәнді дақылдан наурызкөже жасалып, салт-дәстүрлер мен ұлттық ойындар өткiзiлiп, ат шап­тырып, көкпар тартылып, мерекенi мәре-сәре болып тойлаған.

Данышпан Абай атамыз: «Біраз сөз қазақтың қайдан шық­қаны туралы» деген ма­қа­ла­сында Наурыз тарихын көш­пелі халықтар дәуіріне тірей келіп, «хибаги», «хүзағи» деп аталған заманда бұл мерекенің болғандығын, «ол күнде наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурызнама қыламыз» деп, тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстың ұлы күні» дейді екен» деп кеңінен толғап кеткен.

Хакімнің тұжырымын сабақ­тай келіп, Алаш арысы Міржақып Дулатовтың да пікіріне құлақ түрген жөн. «Орыста мейрам көп, қазақта айран көп», деген мәтелді мысқыл мен кекесінге сүйеп айтып: «Мұсылман жұрт­тарына ортақ, жылына екі рет келетін Ораза, Құрбан айттарын есепке алмағанда, бізде жалғыз мейрам бар. Ол – Наурыз», деп қаламгер түгел ойын төрт ауыз сөзге сыйғызған.

Алаш алыптарын ауызға алғанда Ахмет Байтұрсынұлы­ның да орамды ойы санаға сәуле төгеді. «Наурызды қазақтан басқа Күншығыс жұрттарының көбі мейрам етеді. Бірақ бұлардың бәрін салыстырғанда Наурызды біздің қазақтың мейрамы етуі айрықша сыйымды, артықша дәлелді. Неге десеңіз, наурыздың ескіше 9-ында, жаңаша 22-сінде күн мен түн теңеледі. Қыс өтіп, жаз жетіп, шаруа кенеледі». Бұл Алаштың азаттығын аңсаған қайраткердің зерделі пайымы.

Жоғарыдағы төрт таған пікір­дің өзі көп күрмеудің түйін­шегін шешіп, сан сауалдың сарабын «мінекейлеп» ұсынып тұрғандай. Елі үшін аянбай еңбек еткен қайраткерлердің атқарған ісі түгел өнеге­лі. «Наурыз мейрамы» мен «Ұлыстың ұлы күні» неме­се «Жаңа жыл» атаулары­ның дәл­ме-дәл тари­хи ақиқаты­­­на та­бан тіресек, сол ту­ра­сында тол­­ған­ған зерт­­­теу­ші­­лердің тұ­жы­­ры­мынан әрі асып кете алмаспыз.

Жал­пы, «Наурыз» сөзі­нің бастапқы жасалым қағи­дасына, түп-тегіне үңілсек, бұл атаудың парсыдан кіргендігі анықталады. Нақпа-нақ аудармасы – «жаңа күн». Осы парсылық «нау» сөзі әртүрлі өзгерістерге ұшыраса да көп халықтың тілінде әуелгі мағынасы бойынша сақталып қал­ған. Айталық, немісше «нойе», латынша «нео», тіпті орыс­ша «нов» сөздеріне негіз болған дейтін түрлі болжамның бары да рас. Тиісінше, бұған ұқса­майтын, ұқсаса да тұлғалық жақ­тан көптеп өзгеріске түскен атаулар тізбегі де молынан кез­де­седі. Мәселенки, осы күнді грек­тер «патрих», тәжіктер «гүл гардон», «гүлнаурыз», соғ­ды­­лық­тар «наусарыз» десе, хорезм­­діктер «наусарджи», татар­лар «нардуган», армяндар «нава­сар­ди», ал буряттар «саган сара»  деп әр ұлт өз түсінігіне орай түрліше атаған. Демек мейрам сипаты тұрғысынан көп халыққа ұқсас ерекшелікке ие болғанымен оның нақты жалпыға ортақ бір атауы болмағанға ұқсайды.

Аңыз-әпсаналардан тамыр тартқан, ежелгі халық ауыз әдебие­тімен астасып жатқан Ұлыс­тың ұлы күні ең айшықты мереке. Әсіресе күллі түркінің қарашаңырағына айналған қазақ халқы үшін қадірлі һәм қасиетті. Егемен еліміздің ғұлама ғұрпы, даңқты дәстүрі, салиқалы салты сонда жатыр. Әуелден әз Наурыз жаңа күндердің бастауы, бірліктің ұйытқысы болған, бола да бермек.

Соңғы жаңалықтар

Рубль бағамы 6 теңгеден асып кетті

Экономика • Бүгін, 12:23

Жеті өңір «жасыл» аймақта

Қазақстан • Бүгін, 09:08

1459 адам коронавирустан жазылып шықты

Коронавирус • Бүгін, 09:04

1642 адамнан коронавирус анықталды

Коронавирус • Бүгін, 09:00

Өрт сөндіру бекеті ашылды

Аймақтар • Бүгін, 08:50

Спорт жаңалықтарына шолу

Спорт • Бүгін, 08:49

Басқа басылымдарға шолу

Әлем • Бүгін, 08:32

Алаш аманатына адал жан

Қазақстан • Бүгін, 08:21

Ұқсас жаңалықтар