Әдебиет • 17 Маусым, 2021

Ғұмырнамасын ғазалмен өрген

138 рет көрсетілді

Тобыл өңірінде қазақтың белгілі ақыны, Қазақстанның Мәдениет қайраткері Ақылбек Шаяхметтің 70 жас мерейтойына арналған мәдени іс-шаралар өтіп жатыр. Ақынның атажұрты Қара­балықтан бастау алған дүбірлі той қаламгердің кіндік қаны тамған Жітіқара ауданында жалғасып, облыс орталығында ұйым­дастырылған жыр кештері мен тағылымды кездесулерге, Ахаң атындағы білім ордасындағы халықаралық ғылыми кон­фе­ренцияға, қаламгердің жаңа жинақтарының тұсаукесеріне ұласты.

Бүгінге дейін әр алуан жанр­дағы елуге жуық кітабы жарық көрген Ақылбек Шаяхмет – тың игеру жылдарынан кейінгі рухани азу кезеңінде Тобыл өңіріндегі ұлт руханиятының жоқшысы, шырақшысы, қорғаушысы бола білген жауынгер ақын. Оның алқалы жиындарда ұлт мүд­де­сін арқырай қорғап, үлкен мін­бер­лерде қай тілде сөйлесе де ше­шіле кететін шешендігінің өзі бөлек бір әңгіме. Ұлт мүддесін қор­ғауға келгенде Тобыл өңі­рінің арғы-бергі тарихын тос­тағандағы судай сапырып, топан су ағызып, өзге ұлт өкілдері толы аудиторияның мысын басып, сағын сындырып тастайтын Ақыл­бек аға осы мінезінен басына талай рет таяқ та тиіп, қудалау да көрді. Ақын шығармаларының негізгі арқауы – әділдік пен ізгі­лік. Қоғамдағы кейбір келеңсіз құбылыстарды түйрей сынай­тын өлеңдері қаламгердің күрес­керлік келбетін айқын даралап тұрады. Бұл ойымызды тарих ғылымдарының докторы Аманжол Күзем­бай ағамыздың сөзімен сабақтай кетейік:

– Менің Ақылбек жөнінде жиі айтатын бір сөзім бар. Ақылбек – осы елдің намысы, осы елдің мақтанышы, осы елдің ұра­ны деймін. Патриотпын, отаным­ды сүйемін деп кеудесін қақ­қан ақын-жазушы, ұраншыл қай­раткерлер толып жатыр. Бі­рақ олардікі құр сөз. Ақылбек соны іспен атқарып келе жатыр. Оның екінші бір қыры – бұл енді трибун. Кез келген жиналыста мінберге шыға қалса, сөз­дің түбін түсіріп сөйлейді. Бар­лық ақын, барлық жазушы олай сөйлей бермейді. Ақылбек сүй­дім-күйдім деген лирикалық өлең­дерді жаза бермейді, оның көп өлеңі отансүйгіштікке тәр­биелейді. Ел туралы, жер туралы жазады, – дейді тарихшы ғалым.

Әйтсе де Ақылбек ағамыз өз ғұмырнамасын ғазалмен өрген өршіл де сыршыл ақын. Әлеу­меттік лириканың хас шебері. Ақын шығармаларының өзегі көбіне өмір шындығымен астасып жататыны да осыдан болса керек.

– Менің шығармашылықпен айналысып жүргеніме 50 жылдан асты. Көбіне поэзия жанр­ында қа­лам тарттым. Өмір – бақи «ар­па ішінде бір бидай» болып, Қос­танай өңірінде өзге ұлт өкіл­дері басым болған кезде, ке­лім­сектер қаптап кеткен кезде өмір сүрдім. Тың игерудің жақсылығы мен зардабын көзім көрді. Осының бәрін қамтып мен өз өмірбаянымды поэзия тілімен жаза алдым ғой деп ой­лай­мын. Поэзия – жанның жылуы, жүректің қызуы, бір тәтті кө­ңіл күйдің өзі жыр жол­дарына айналады да оны оқыр­манмен бөлісуге асығасың. Поэзия санаға түскен сәуледен, жүректен ұшқан ұшқыннан, ой мен сезімнен жасалуы керек, дейді қаламгер.

Ақын хақында кезінде халық жазушысы Сәкен сері Жүнісов: «Ақылбек – тұлғасы ірі, мықты ақынның бірі. Бір ерекшелігі – ол тамырын жерге жіберген, өзі туып-өскен құнарлы топырақтан нәр алған. Оның мықтылығы да сол – барлық Еуропа мен Азия ақындарын терең меңгеріп, Нау­шабайдың Нұржаны, Басы­қараның Қанапиясы, Орыс­бай­дың Ақсұлуы секілді арқалы ақындардың жырын жаттап, өмірін зерттеп, туған жеріне табан тіреп тұрғанында», депті. Айтса айтқандай-ақ, ақынның көркем жанрда жазылған шығармалары бір төбе де, арғы-бергі заманда Тобыл өңірінде өткен би-ше­шендер мен ақындардың мұ­расын зерттеуге арналған ең­бектері бір төбе.

Осы орайда таяуда ғана Қос­­танайдағы Ахаң универ­си­те­­тінде қаламгердің журна­лис­­­тік, ғалымдық өнеріне ар­нал­­ған халықаралық ғылыми-тә­жірибелік конференция өткенін айта кеткен абзал. Алқалы жиынға Қазақстанның бірнеше өңірі мен Ресей, Қырғызстан, Тәжікстан, Әзербайжан елдерінің ақындары мен ғалымдары қатысты. Іс-шара барысында қарымды қалам­гер­дің шығармашылығы, зерттеу ең­бектері туралы сөз болып, жа­­қында жарық көрген «Күз­гі кө­ңіл» және «Оңашадағы оқ­шау ой­лар» атты кітаптарының тұсау­ке­сері өтті.

Жиында сөз алған ақын, өзі­нің зерттеу еңбектерінің маз­мұн-мақсатына тоқтала келіп: «Торғай жағы енді ашылып жатыр, өйткені Торғай – қаймағы бұзылмаған қауым ел. Ол өңір­ден шыққан жазушылар да, жур­налис­тер де, ғалымдар да көп. Ал енді біз­дің Қостанай өңірі орыс­танып кеткендіктен есім­дері әлі күнге дейін белгісіз билер, ақындар бар. Солардың біраз мұраларын жинақтап, топтастырып, бір кітап қып дайындап қойдым. Алда атқарар іс әлі көп», деді.

Ақылбек Шаяхмет кезінде академик Рымғали Нұрғали аға­мыздың жетекшілігімен «Ақын­дық пен шешендік өнердің ти­пологиялық сабақтастығы Қос­­танай өңірі мысалында» деген тақырыпта кандидаттық дис­­сер­тация қорғап, Қостанай өңі­рінде туып-өскен 30-дан ас­там би-шешеннің өмірі мен шығар­ма­шы­лық мұрасын зерттеген.

– Соның ішінде кезінде Ах­мет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуе­зов, Сәбит Мұқановтардың еңбектерінде аты аталған, бірақ бүгінде елеусіз қалған көрнекті айтыскер ақын, Жітіқара ауданында туып-өскен Ақсұлу Орыс­байқызының өмірін зерт­тедім. Сол кісі туралы тарихи драма жаздым, бұл туынды бірыңғай өлеңмен жазылды. Ақсұлу ақын­ның жерленген жері – Челябі облысына қарасты Ноғайбақ ауданында Ақсұлу апамызға арналып құлпытас қойылды. Одан кейін Ыбырай Алтынсариннің ең сенімді серігі болған діндар, дәуір әдебиетінің көрнекті өкі­лі Нұржан Наушабаевтың мұ­­расын жинап-теріп, жергілікті меценант Бақытжан Сағындықовтың қолдауымен Қостанайда ең алғаш «Алаш» деген жинақ шығардық. 2014 жылы «Фолиант» баспасынан ақынның «Ұйықтама, оян, алашым» деген шығармалар жинағы жарық көрді. Нұржан мұралары осы жинақ шыққаннан кейін ғана барып ғылыми ай­налымға енді. Уәлихан Қали­жан өзінің докторлық дис­сер­тациясының бір тарауын Нұр­­жанға арнады, көптеген жас ғалым кан­дидаттық диссертация­лар қорғады, – деді ол.

Аталған конференцияға қа­тысқан Алматыдағы Ахмет Бай­тұрсынұлы атындағы ғылыми-зерттеу институтының грамма­тика бөлімінің меңгерушісі, фи­­лология ғылымдарының докторы Орнай Жұбаева Ақылбек Қожаұлының алаштануға, Елдес Омарұлының мұрасын танытуға қосқан үлесі туралы сөз қозғады.

– Ақылбек ағамыз – Елдес Омарұлының мұрасын насихаттап жүрген бірден-бір ғалым. Алаш ардақтысының мұрасы біразға дейін көпшілікке бейтаныс болып келді. Оның мұрасы тек Ақылбек Шаяхметтің ең­бегінен кейін ғана ғылыми ай­на­лымға түсті деуге болады. Ақыл­бек ағамыздың еңбектерін негізге ала отырып, бұл игі істі әрі қарай сабақтастырған жас ғалымдар қазір бірнеше шығар­ма­лар жинағын топтастырып шы­ғарды. Алайда елдестануға ең бірінші ат ізін салған, әрине Ақылбек ағамыз. Ол Елдес Омар­ұлының мақалаларын, баяндамаларын, архивтерден табылған дүниелерді, одан кейін ғалым туралы айтылған пікірлердің бәрін жинақтап, ауқымды еңбек жасады. Осы еңбек арқылы елім деп өткен Елдес жан-жақты танылды. Ақылбек ағамыз, әсіресе Қапаш Шуақаев сынды ауыл ақсақалдарының естеліктерін, Марат Шуақаевтың деректерін пайдалана отырып, Елдестің туып-өскен ортасы, өмірі туралы құнды мәліметтер берді. Әрине бұл бұрын-соңды ғылыми айналымда жоқ дүниелер болатын. Сол сияқты Елдестің қоғамдық қызметі, Алаш партиясының қа­тарында болуы, Алашорда үкі­меті құрылған кезде қандай қыз­мет атқарғаны – осының бәрі Ақылбек ағайдың еңбектерінде жан-жақты баяндалады, – деді ғалым.

Қаламгер тәуелсіздік жылдары Қостанай өңірінде туып-өскен қазақ руханиятының алып тұлғаларының өмірі мен қыз­­метін арқау еткен бірқатар драмалық туындыны дүниеге әкелді. Оның «Ыбырайдың өсиеті» атты драмасы респуб­ликалық «Алтын қалам» тәуелсіз байқауында жылдың ең үздік дра­малық туындысы атанды. Ал кеше Қостанай қазақ дра­ма театрында сахналанған «Өкі­ніш» атты психологиялық шы­ғар­ма­сы көрермен назарын қо­ғам қалтарысындағы келеңсіз құ­бы­лыстардың біріне аударады.

– Туған әке-шешесін қарттар үйіне өткізіп жіберген жандар арамызда жүргенін кейде бай­қамаймыз. Өз өмірімізде кездес­тірмегеннен кейін бұл туралы көп ойлана бермейміз де. Ал қаза келсең, өмірде мұндай келеңсіз құбылыстардың көп екеніне көзің жете түседі. Бұл шығармада өсіп келе жатқан жас ұрпаққа арналған «ата-ананы құрметтеңдер, қадір­леңдер, ертең өсіп-жетілген соң, қарт әке-шешелеріңді далаға тас­тап кетпеңдер» деген ой жатыр, – деді қоюшы режиссер Ержан Қауланов.

Ақылбек – көпқырлы, әмбе­бап жазушы. Ол – қазыналы Қостанай өңірінің шежіресін жырлап, тарихын хаттаған қа­лам­гер. Ал ақынның қалың оқырман көңілінен шыққан «Мі­нәжат» атты жинағы – өлең тілі­мен жазылған ақын жанының ақи­қаты, жүрек жыры, көңіл сыры.

– Өзім 40 жасымнан бастап ораза ұстай бастадым. «Мінәжат» жинағына енген жырлардың дені – қасиетті Рамазан айында жазылған жырлар. Бұл – жү­ректегі жан сырым, иманды шыным. Орысша, қазақша Құ­ран тәпсірлерін біраз ақтарып, оқып шықтым. Соған байланыс­ты туған жырлар. Жалпы, бұл жинаққа 500-ден астам өлеңім кірген. Сонымен «енді болды, осы тақырыпты қаузап бітірдім ғой» деп ойлағам, бірақ онымен біт­пеген екен. Одан кейін «Иман – жүрек айнасы» деген кітап шығардым. Әлі күнге дейін менің мінәжат жырларым таусылған жоқ, мінәжат жырларын қолдан қаламым түскенше жаза беремін, – дейді бұл жинақ хақында ақын.

70 жылдық өмір белесіне шық­қан ақынның мерейтойына арналған мәдени іс-шаралар аясында кеше І.Омаров атындағы Қостанай қазақ драма театры қаламгердің «Өкініш» атты дра­малық туындысын сахналаса, облыстық орыс драма театры «Ыбырайдың өсиеті» спектаклін қойды. Бүгін, яғни 17 маусымда сағат 15:30-да Жастар сарайында қаламгердің шығармашылығына арналған кітап көрмесінің тұ­сауы кесіліп, сағат 16:00-де ақын мерейтойына арналған шығар­машылық кеш басталады.

 

Қостанай облысы

Соңғы жаңалықтар

Ақтауда шаршы алаңға кімдер шығады?

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 14:52

Атырауда эпиджағдай әлі де күрделі

Коронавирус • Бүгін, 13:50

Түркістанда үшем дүниеге келді

Аймақтар • Бүгін, 12:50

Ертең Үкімет отырысы өтеді

Үкімет • Бүгін, 11:31

Ұқсас жаңалықтар