![Токиода түгелдей дерлік ұтылдық. Неге?](/media/2021/08/11/crop-11_9_661x1176_10-08-tokio-2020.jpeg)
Әңгімемізді грек-рим күресінен бастағанамыз жөн. Спорттың бұл түрінде жеңіспен өрілген бай дәстүріміз бар. КСРО дәуірінің өзінде біздің елден мықты балуандар көптеп шықты. Атап айтсақ, даңқы жер жарған Валерий Резанцев екі дүркін Олимпиада чемпионы атанды. Бұл атаққа ол 1972 жылы Мюнхенде және 1976 жылы Монреальда қол жеткізді. Одан бұрын Анатолий Колесов пен Владимир Бакулин олжаға кенелді. Колесов 1964 жылы Токиода топ жарса, Бакулин 1968 жылы Мехикода күміс медальды мойнына ілді. Сондай-ақ Мюнхен Олимпиадасында Анатолий Назаренко күміске қол созса, Монреальда Анатолий Быков бас жүлдені қанжығасына байлады.
1980 жылы Мәскеуде алауы тұтанған Олимпия ойындарында үш бірдей отандасымыз жеңіс тұғырына көтерілді. Жақсылық Үшкемпіров пен Шәміл Серіков қарсыластарын қоғадай жапырып, алтын тұғырдан қол бұлғағанда, барша қазақ жұрты бөркін аспанға атып қуанды. Дәл сол жарыста Анатолий Быков екінші орынға табан тіреді. 1988 жылы Сеулде Дәулет Тұрлыханов күміспен күптелсе, 1992 жылы Барселонада қазақтың қайсар ұлы қола медальды мойнында жарқыратты. Байыптап қарасаңыздар, Кеңес Одағы дәуірінде Қазақстанның балуандары 6 алтын, 4 күміс және 1 қола медальды олжалаған екен. Егер 1964-1992 жылдар аралығында алауы тұтанған Олимпия ойындарында жерлестеріміз дербес мемлекеттің туы астында өнер көрсеткенде, жалпыкомандалық есепте төртінші орынға тұрақтайтын еді. Алдымызда тек КСРО, Мажарстан және Болгария құрамалары. Міне, Кеңес Одағы тұсында қазақстандық балуандар осындай орасан табысқа қол жеткізді.
Тәуелсіз елдің түлектері ретінде Қазақстан алғаш рет 1996 жылы Атланта Олимпиадасына қатысты. Сол жарыста Юрий Мельниченко теңдессіз деп танылды. Өкінішке қарай, сол кезден бері біздің балуандарға бас жүлде бірде-бір рет бұйырған жоқ. Десек те төртжылдықтың басты додасында Әнұранымыз шырқалмаса да, ара-тұра Туымыз көкте желбіреді. Тарқатып айтсақ, 2000 жылы Сиднейден қоржынымыз бос қайтты. 2004 жылы Афинада Георгий Цурцумия финалда ұтылса, Мхитар Манукян үздік үштікті қорытындылады. 2008 жылы Нұрбақыт Теңізбаев пен Әсет Мәмбетов қола медальды иеленді. Арада біраз уақыт өткен соң біраз балуанға «допинг қолданды» деген айып та-ғылды. Соның салдарынан Әсет жүлдеден қағылса, Нұрбақыттың қоласы күміске алмастырылды. 2012 жылы Лондонда Даниял Гаджиев үшінші сатыға жайғасты. Бірақ ол да Қазақстанның тумасы емес. Дағыстанның Кизилюрт қаласында туып-өскен Даниял кезінде Ресейдің туы астында өнер көрсетті. Уақыт оза Қазақстанға қоныс аударып, белгілі бапкер Марат Тұрлыхановтың жетекшілігімен жаттықты.
2016 жылы Рио-де-Жанейро Олимпиадасында Қазақстанның грек-рим күресі шеберлері тегістей ұтылды. Дәл сол жағдай биыл Токиода да қайталанды. Бірақ бұл жолы бұлай болмауы тиіс еді. Себебі елімізде күрес саласын басқарып отырған азаматтар тарапынан осы бағытта көп жұмыс атқарылды. Ең бірінші кезекте, Олимпия ойындарының жолдамасы таратылған екі бірдей дүбірлі дода Қазақстанда ұйымдастырылды. Бірақ біздің жігіттер өз мүмкіндіктерін ұтымды пайдалана алған жоқ. Нұр-Сұлтанда жалауы желбіреген әлем чемпионатында небәрі екі лицензияға қол жеткізе алдық. Егер Олимпиада сайыстары алты салмақ дәрежесі бойынша өтетінін ескерсек, бұл тым нашар көрсеткіш еді. Ол жолдамаларды – Мейрамбек Айнағұлов (60 кило) пен Асхат Ділмұхамедов (77 кило) иеленді. Екінші іріктеу турнирі Алматыда ұйымдастырылды. Бұл жолы тек Нұрсұлтан Тұрсыновтың (87 кило) бағы жанды. Өкінішке қарай, Мейіржан Шермаханбет (67 кило), Олжас Сырлыбай (87 кило) және Георгий Цурцумия (130 кило) өздеріне артылған сенімді ақтай алмады.
Соңғы лицензиялық турнирдің шымылдығы Болгарияның бас шаһары – Софияда түрілді. Осы сынаққа қатысқан балуандарымыздың үшеуі де елге еңселері түсіп қайтты. Олар – Алмат Кебісбаев (67 кило), Олжас Сырлыбай (87 кило) және Әлімхан Сыздықов (130 кило). Осылайша, Олимпия ойындарынада Қазақстанның үш-ақ балуаны күш сынасу құрметіне бөленді. Ұлттық құрама бапкерлері Мейрамбек Айнағұлов пен Нұрсұлтан Тұрсыновты (87 кило) командада қалдырды да, Асхат Ділмұхамедовті Демеу Жадыраевпен алмастыруды жөн көрді.
Жалпы, жолдамалар сарапқа салынатын жарыстар өтетін кездің өзінде-ақ «Кімдер ел намысын қорғауы тиіс?» деген мәселе төңірегінде біраз әңгіме өрбіді. Мәселен, Мейрамбектің орнына Айдас Сұлтанғали барғаны жөн дегендер болды. Сыр бойының өкілі 2018 жылы Будапештте әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды. Мейіржан Шермаханбетті екі бірдей іріктеуге қосқанша Алмат Кебісбаевқа мүмкіндік беру керек еді деген әңгіме де шықты. Олжас Сырлыбайға қайта-қайта сенім артудың қажеті жоқ еді деп те айтылды.
Өкінішке қарай, ғаламдық додада белдескен үш балуанымыз да сенім үдесінен шыға алмады. Барлығы да алғашқы айналымда сүрінді. Айнағұлов қырғызстандық Жоламан Шаршенбековтен 0:8 есебімен ойсырай ұтылды. Жадыраев жапониялық Шохей Ябикудің осал тұсын таба алмады – 3:5. Тұрсынов германиялық Денис Кудладан тізе бүкті – 1:4. Біздің жігіттерді жеңген балуандардың ешқайсысы финалға шыға алмады. Нәтижесінде, қазақстандық грек-рим күресі шеберлері жұбаныш бәсекелеріне де қатыса алмаған күйі елге еңселері түскен күйде оралды.
Әйелдер күресінен де үш отандасымыз жарыс көрігін қыздырды. Бірақ үшеуінің де қадамы сәтсіз болды. Рио Олимпиадасының қола жүлдегері Элмира Сыздықова (76 кило) қырғызстандық Айпері Медетқызына есе жіберді – 1:8. Нұр-Сұлтандағы дүниежүзілік додада үшінші орынға табан тіреген Валентина Исламова (50 кило) тұсаукескер кездесуінде эквадорлық Лусия Гузман Перестен жеңілді. Талай ірі дүрмекте ысылған тәжірибелі Татьяна Ахметова (53 кило) да алғашқы айналымнан аса алмады. Ол польшалық Роксана Засинаға жол берді.
Еркін күрес шеберлері арасында Нұрислам Санаев (57 кило) қана сенім үдесінен шыға алды. Ресейдің Тыва Республикасында туып-өскен спортшы өзінің жанкештілігі мен табандылығының арқасында қола медальды мойнына ілді. Алғашқы айналымдарда Гвинея-Бисаудың өкілі Диамантино Юна Фафе мен жапониялық Юки Такахашиді тізе бүктірген Нұрислам жартылай финалда үндістандық Рави Кумардан біраз ұпай озып тұрды. Бірақ одан әріге оның әлі жетпеді. Кумар біздің жігіттің осал тұсын тауып кетті. Ал қола медаль үшін тартыста Нұрислам болгариялық Георгий Вангеловтен басым түсті.
Дәл ол белеске Дәулет Ниязбеков (65 кило) пен Данияр Қайсановтың (74 кило) да иек артуына мүмкіндіктері болды. Бірақ шешуші тұста оларға табандылық жетпіспеді. Екеуі де қарсыластарынан ойсырай ұтылды. Дәулет ширек финалда әзербайжандық Гаджи Әлиев пен қола медаль үшін бәсекеде үндістандық Бажранг Бажрангтың алдында тым дәрменсіз көрінді. Данияр жартылай финалда ресейлік Зәуірбек Сидаковқа және үшінші орын үшін сайыста өзбекстандық Бекзод Абдурахмоновқа жарытып қарсылық көрсете алмады. Сөз жоқ, олар мықты қарсыластарға тап болды. Десек те біздің жігіттер де осалдар санатынан емес еді ғой. Ниязбеков те, Қайсанов та құрлық біріншіліктерінде бірнеше мәрте дара шығып, әлем чемпионаттарында жеңіс тұғырына көтерілген сақа спортшылар. Міне, осы жайттың барлығын ой елегінен өткізе отырып, қазақтың мақтаулы балуандарының Жапония төріндегі жігерсіздігіне күйіндік.
Аса ауыр салмақтағы Юсуп Батырмурзаевтың германиялық Геннадий Гудиновичті 10:2 есебімен ұтып жатып, «тушеге» түсіп қалғанын мүлде түсіне алмадық. Жерлесіміз тағы екі ұпай алғанда айқын басымдыққа ие болатын еді. Бірақ олай болмады. Сын сағатта Юсуптың жүйкесі сыр беріп, қолда тұрған жеңісті уысынан шығарып алды. Ал Ерғали Әлішерге (97 кило) еш өкпе айта алмаймыз. Тұсаукесер кездесуге Алжирдің апайтөсі шықпай қалып, екінші кезеңде түркиялық Сулейман Караденизбен айқасты. Бәсеке барысында қандасымыздың төрт ұпайға татитын әдісін төреші екі балмен ғана бағалады. Ол аздай, болмайтын жерде қарсыласына ұпай қосып берді. Соның салдарынан Караденизден 7:8 есебімен ұтылған Ерғали жарыс жолынан шығып қалды.
Жалпы, күрес түрлері бойынша қазақстандық балуандар сүреңсіз нәтиже көрсетті. Еркін күрес шеберлерінің көрсеткішін «орташа» деп бағалауға болады. Өйткені олар бір қолаға қол жеткізіп, тағы екі балуан үшінші орын үшін таласты. Ал грек-рим күресі мен әйелдер күресі шеберлерінің нәтижесі еш сын көтермейді. Олардың барлығы да алғашқы кезеңнен кейін көрермендер қатарына қосылды. Бір айта кетерлігі, «классиктер» осымен үшінші Олимпиададан құралақан оралып отыр. Алғаш рет 2000 жылы Сиднейден қоржынымыз бос қайтқан, одан кейін Рио-де-Жанейро мен Токиодо жер сипап қалдық. Бұл жағдай осы саланың тізгінін ұстап отырған азаматтарға ой салуы керек. Қазақстанның спорттық даңқын арттырған балуандық өнерде өте төмен деңгейге түскеніміз барша жанкүйерді күйіндірді. Мұны елдігімізге сын деуіміз керек.