Өнер • 09 Қараша, 2021

Халің қалай, театрым?!

973 рет көрсетілді

ТМД ұйымына мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің кезекті отырысында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылды ТМД-ның халық шығармашылығы және мәдени мұрасы жылы деп жариялады. Осыған орай туындаған оймен бөліскім келді. Себебі ХХІ ғасыр – той тойлаумен емес, ой ойлаумен, сөзден іске көшетін кезең. Қарап отырсақ, 20 жылдан астам уақыт театр саласында еңбек етіп келе жатыр екенбіз.

Сол жылдар ішінде көптеген театр қайраткерімен жүздестік, сұхбаттастық, тіпті қоян-қолтық қызметтес болдық. Сол кезде театр табалдырығын имене аттаған біз қатарлы кыз-жігіттер, яғни замандастарымыз бүгінде үлкен тұлға­лар­ға айналып, кейбірі «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атанды, кей­біріміз басшылық қызметтерге кел­дік, кейбіріміз көркемдік жетекші бо­лып, еліміздегі театрлардың дамуы­на, өсіп-өркендеуіне күшіміз бен тәжірибеміз, біліміміз жеткенше атсалысып, жан-тәнімізбен беріле жұмыс істеудеміз. Бақытымызға орай, біз қазақ театры тари­хындағы алтын ғасыр уақытты алып келген алып тұлға, режиссер Ә.Мәмбетовтің спектакльдерін көріп, азулы сыншылар Б.Құндақбаев, орақ тілді Ә.Сығай ағаларымыздың сын-талдауларын тыңдап қалу мүмкіндігі бұйырған ұрпақпыз. Алайда сол алыптар шоғыры іргетасын қалаған театрлардың бұл күнгі хал-ахуалы мәз емес. Қалт-құлт еткен театрлардың тағдырына қа­рап тұрып жаныңыз ашиды. Жалпы ал­ғанда, бәрімізді театрлардың қазіргі жа­ғ­дайы қатты алаңдатады.

Бәрімізді мазалайтын бір сұрақ бар. Ол – НЕГЕ?.. Неге еліміздегі театр өнері дұрыс дамымай жатыр? Неге театрлар жүйелі түрде жұмыс істемейді? Неге театрлар әртүрлі қаржыландырыла­ды? Неге театр қызметкерлерінің жала­қы­сы аз? Неге қызметкерлердің жұ­мыс нормалары бекітілмеген? Неге ша­қы­рылатын мамандардың ережелері рет­телмеген? Неге бізде театрларға ар­налған мемелекеттік гранттар жоқ? Неге мә­дениет заңында жеке театр­лар мәртебесі жоқ? Неге жеке театр­лар­ды да­мытпасқа? Неге театр қайрат­кер­лері одағы тоқырауда? Неге Театр­лар ассоциациясы үнсіз? Неге театр­ларды арнайы мамандығы жоқ адам­дардың басқаруына жол беріледі? Не­­ге жоғары оқу орындарында қа­жет­ті мамандықтарға оқытпайды? Неге театр мамандықтарының арнайы оқу­лықтары жоқ? Неге қаламызда қуыршақ театрының ертегідей әдемі ғимараты жоқ? Неге мамандарды арнайы шет­елдерде оқытпаймыз? НЕГЕ? НЕГЕ? Толып жатқан НЕГЕ?

Дәл қазір театрлар дамудың әртүр­лі жолдарын қарастырып, тың ізде­ністерге қадамдар жасағандай болып жатқанымыз – уақыттың ағымына ілесе алып жатырмыз ба, енді 20 жылдан сол түйіні шешілмеген мәселелерді бізден кейінгі жастар талқылап отыра ма деген қорқыныш бары рас. Жай ғана қорқыныш емес – үрей. Тә­уелсіздік алғаннан бері шешімін таппай келе жатқан мәселелер өз уақытында шешіл­мегендіктен, қазір зілдей болып аяғымызды көтеруге мұрша бермей тұншықтыруда. Шығармашылық самғап ұшқанда ғана туады дейді, ал біздің алға аяқ алып жү­руге шамамыз келмей жатыр. Бұл келер ұрпаққа батпандай жүк қалдыра­мыз ба деген мазасызданудан туып отыр­ған жайттар.

Ертең қартайған кезде «Аға­­лар-ау, мынаны кезінде неге жаса­ма­ды­ңыз­дар, мына мәселені неге былай шеш­пе­діңіздер?» деген сұрақ туындаса, не бетімізді айтамыз, алдымыздағы аға­ларымыздың абыройына нұқсан кел­тірмейміз бе, не деп ақталамыз, жерге қарап калмаймыз ба? Бізді қойшы, келер ұрпақтың уақыты театрды дамытуға кете ме, әлде алтын уақыттарын проблемаларды шешумен сарп ете ме?

Өмірдегі ең үлкен ұрлық – уақыт­ты ұрлау екен. Сондықтан ұрпақ алдын­­­да­ғы борышымыздан құтылып, өз жүгі­мізді өзіміз арқалай алсақ, сонда ғана адал өмір сүрдік деп айтуға болар еді. Бүгінде біз театрымыздың бет-бейнесін, яғни имиджін көрермен мен қоғам алдында түсіріп алғанымызды мойындауымыз керек. Бұл – біле-білген адамға ең үлкен қателік. Біз бұған қалай жеттік?

Бірінші мәселе – театрларды күрделі жөндеуден өткізу. Соңғы 30 жылды алып қарасақ, жөндеу жұмыстарын өткіз­ген театр басшыларының 70-80 па­йызы міндетті түрде сотталатыны қағи­даға айналған. Күрделі жөндеуді жасау үшін алдымен жобалық-сметалық құжаттама жасау керек, оны кейін мемлекеттік сараптамадан өткізу, оң қорытындысын алған жобаға сәйкес құрылыс жұмыстарын жүргізу, әр жұ­мыс біткен соң қабылдау. Өкініштісі, «біз ес білгелі» осы проб­лемамен қан­шама істі болған өнер­ге қызмет еткен ағаларды жақсы білеміз және олардың темір тордың ар жағына тоғытылған тағдырлары ешкімді алаңдатпайтыны жанымызға батады. Келесі кім?..

Себебі театр басшыларын оқыт­пай­мыз, құрылыс саласының заңдылық­тарын, ережелерін, нормаларын басқа әлем деп қабылдаймыз. Сметаны оқуды білмейміз, түсіне алмаймыз, директорлар жоғары инстанциядан ақша уақ­тылы игерілу керек деп қысқан кез­де, кейде амалсыздан, жасалған-жасалмаған жұмыстарды айыра біл­мей жатып, актілерге қол қоюға, жұмыс­тарды қабылдауға мәжбүр болатындығы белгілі. Бұған көп жағдайда оны технадзор қадағалайды ғой деп дау айтушылар табылуы мүмкін. Иә, технадзор болады. Бірақ олар да біз ештеңе түсінбеген соң, өздерінің жағдайын күйт­теп, ақшаны «бірге игеруге» ат­салы­сатыны жасырын емес. Көп жағ­дайда директорлық қызмет – пышақ жүзінде жүргенмен тең нәрсе. Сонда біздер «басқа тілде» жазылған құжатқа көз жұма қол қоямыз деген сөз. Содан барып мемлекет қаржысын жымқырды деген сөз шығады. Мемлекет қаржысының артынан сұрауы көп екені баршамызға аян. Тексеріс кезінде жауап бере алмай қалатынымыз ешкімді де қызықтырмайтыны, заң алдында тек өзің ғана жауап беретіндігін, тағ­дыр­дың тәлкегіне түсетіндігің, жоғар­ы бағынысты мекеменің жауапты тұлға­ларын мазаламайтындығы батады.

Бұның ең негізгі шешімі, тек қана ­театр емес, барлық мәдениет мекемесінің осы жұмыстарды (ЖСҚ жасату, құрылыс жүргізу, т.б.) жүргізуге тыйым салатын немесе осы жұмыстарды құрылыс басқармаларына жүргізуге міндеттейтін заң қабылданса жетіп жатыр.

Екінші мәселе: жарық, дыбыс, штан­кеттік жүйе қондырғыларын сатып алу­ды да арнайы мамандар құзырына беру керек. Себебі театрдағы осы салада қызмет ететін мамандардың тоқсан пайызы «самоучкалар», яғни арнайы жоғары оқу орындарын бітірмеген, тек өмірлік тәжірибеге сай қызмет ете­тін, театрды жанымен сүйетін қыз­меткерлер. Біздегі екі жоғары оқу орнында да (Т.Жүргенов академиясы, Қа­зақ ұлттық өнер университеті) осы маман­дарды оқыту жағы әлі дұрыс жолға қойылмаған, енді ашылғандары толық жабдықталмаған. Яғни ғимараттар студия ретінде дайын емес, (пульт, программа) ол заттарды қолына ұстап көрмеген адам қандай маман болмақ.

Үшінші мәселе: еңбек қатынастарын реттейтін нормативтің заң нормалары жоқ. Осыдан біраз жыл бұрын еліміздегі драматург-жазушылардың хатына байланысты барлық театрда тексеріс жүргені мәлім. Бұл жерде де театр басшыларын айыптаудан бастап, «біздерге гонорар төленбейді немесе аз төлейді, өздері жазып, өздері қояды, бізбен жұмыс істеуге ниетті емес» деген секілді айыптаулар бәрімізді дүр сілкіндірді, тиісті жауаптар алынып, ақыры жылы жабылып қалды. Осы оқиғаның өзі ешкімге сабақ болмады. Эмоцияның астында ғана қалды. Бұл да қоғамда талқыланып, театр имиджінің күрт төмендеуіне әсер етті.

Төртінші мәселе: қаламызда Қуыр­шақ театрының ертегідей әдемі ғима­раты болса деген үлкен тілек соңында жүргеніміз біраз уақыт болды. Басқа мемлекеттерге барып жүргенде көрге­німіздей, олар балалардың тәрбиесіне бірінші көңіл бөледі. Балаларын театрға, мәдениетке, өнерге солай тәрбиелейді. Алысқа бармай-ақ, Қазан­дағы ЭКИЯТ қуыршақ театрының ғимаратын көріп көз жеткізуге болады.

Бесінші мәселе: елімізде өтіп жат­қан фестивальдарды жүйелендіру. Бай­қаудың қазылар алқасын ең алдымен тек сыншылардан құрап, актер, режиссерлер құрметті қонақ ретінде қатысса дұрыс болар еді. Өйткені актер актерді, режиссер режиссерді сынағаны жөн емес. Көңілжықпастық, номинация­ларды қатысушыларға бөліп беру, ұйым­дас­тырып отырған облысқа бас жүлде беру, ережеде көзделмеген номинация­ны аяқ астынан ойлап табу секілді кө­ңілге қаяу түсіретін нәрселерден құтыл­сақ дейміз.

Осындай мәселелер айналасындағы даулар, келіспеушіліктер театрлары­мыздың көрермен алдындағы қасықпен жинаған абыройын шелектеп төгуге әкелді. «Ауруын жасырған өледі» де­мекші, біз диагнозымызды анықтап, со­ған сай біріге ем алсақ қана бәсекеге қабілетті бола аламыз.

Қалған шаруаларды ұсыныс ретінде қарастыруды жөн көрдім:

а) шығарманың көлеміне қарай немесе жанрына байланысты драматургтердің гонорарын төлеу ережесі бекітілсе;

ә) шақырылатын режиссерлердің (елімізден, шетелден) суретшілердің, ком­позиторлардың, сахна сайысын, жа­рық қоюшылардың нормативтері бекітілсе;

б) актерлердің, басқа да мамандар­дың (спектакльге, репетицияға қа­ты­сатын) жұмыс нормалары. Қосымша репе­тиция уақыттарынан тыс «үшінші, төр­тінші выход», яғни күніне үш-төрт спек­такль ойналған кезде қанша сағат немесе қосымша ақы төлеу жүйесінің ережелері жасалса;

в) театрдағы гардероб, еден жуушы, күзетші, тағы басқа қызметкерлерді «разрядник» қатарынан алып тастап, театр қызметкерлері қатарына қосса және олардың емделуіне ақы төленсе;

г) театр ғимаратындағы жайларды буфет, асханалар үшін жалға беруге театрдың өзіне рұқсат беру. Себебі бұл үл­кен табыс көзі емес.

ғ) мемлекеттік сатып алу порталы бо­йынша спектакльдерге керек жиһаз­дарды немесе тағы да басқа заттарды тікелей алуға рұқсат берілсе. Театр оны сахна заттары ретінде қолданады;

д) барлық театрдың қаржыландыры­лу деңгейі әртүрлі. Ең мықты қаржы­­лан­дырылатын театрлар бар. Одан ке­­йін, республикалық мәртебесі бар Мәде­ниет және спорт министрлігіне қарас­ты ­театрлар, облыстық немесе қала­лық ­театрлар көбісі қаржыға өте зәру, жағдайлары қиындау;

е) қаржы мәселесінен көптеген театр,­ сырттан мамандар шақыру былай тұрсын, жоспарлы спектакльдерін әрең шығарады. Осы тұрғыда барлық театр­ды (қалалық, облыстық, аудандық) ми­нистрлік құзырына өткізуді ұсынар едік;

ж) Қазақстанда жеке театрлар әзірге тек Алматы, Нұр-Сұлтан қалаларында ғана бас көтеріп келеді. Бұл жақсы үрдіс. «Артишок», «Бункер», «Жас сах­на», «АИ орталығы». Бұлардың кей­бірі­нің ғимараты жоқ, жарық-дыбыс аппа­рату­ралары тіпті жоқтың қасы және спек­такльдерді шығару үшін билеттен түсетін қаражатқа тәуелді. Енді осыларға министрлік тарапынан қолдау болса. Гранттар, қайтарымсыз кредит немесе ғимараттарды жалға алудың төменгі мөлшері, болмаса еңбек ақыларын төлеу үшін арнайы квота берілсе, олардың әрі қарай құлшыныстары артары сөзсіз, олар қазір тек жеке кәсіпкер ретінде ғана жұмыс істеуде.

Әрине, айта берсек мәселе мәселені туындата беретіні сөзсіз. Бірақ осылай ақылдаса жүріп алға жүрмесе, ұжымдаса жүріп ұтпасақ, бізді сырттан келіп ешкім жарылқамайды.

Айтылғандарға назар аударып, қор­даланған мәселелерді шешуді жүйелі түрде қолға алып, әріптестермен бірге жұмыс істесек, ұрпақ алдында абыройлы боларымыз анық.

Ендеше, НЕГЕ сөйтпеске?

 

Айболат ЖАУДЫР,

 М.Горький атындағы

мемлекеттік академиялық орыс драма театрының директоры

Соңғы жаңалықтар

Достық бесігі

Аймақтар • Бүгін, 08:43

Ел кубогы үшін таласады

Футбол • Бүгін, 08:40

Ширек финалда ұтылды

Теннис • Бүгін, 08:39

Даярлықтарын пысықтады

Хоккей • Бүгін, 08:37

Әзірге бесінші орындамыз

Спорт • Бүгін, 08:30

Он жылға сотталды

Қоғам • Бүгін, 08:25

41 жобаға – 11,2 млрд теңге

Аймақтар • Бүгін, 08:20

732,5 млрд теңге тартылады

Аймақтар • Бүгін, 08:15

Әскерилер шеберлік сынасады

Қазақстан • Бүгін, 08:10

«Айқайдың» астары

Өнер • Кеше

Байрон ұйығы

Әдебиет • Кеше

Ұқсас жаңалықтар