«Батыр деген жарқ-жұрқ еткен бір алмас»

Елдік мұрат пен ерлік шежіресіне адалдық танытып, осы жолда өмір сапарларын ерте аяқтаған ардақты азаматтарымыз бен аяулы апаларымыз аз емес. Олардың есімі мен еңбектерін қалай құрметтесек те жарасады. Солардың бірі Кеңестер Одағы атты «ортақ отанды» қорғау ісінде ерен ерлік танытып, басын қатерге тіккен, өршіл рухты көрсеткен, Днепрден өту кезінде – Лоеводағы биікке алдымен көтеріліп, ту тіккен – Сәду Шәкіров еді. Бала шақта болашақты армандамағандар сирек-ақ болар. Ата-ананың аялы алақанын­да алаңсыз өсіп-есею, келелі келешекке құштар көңілмен, ғашық жүрекпен, үміт-сеніммен қарау – кім-кімнің де асыл арманы мен өмір мұраттарының бірі емес пе?! Сәдудің де жастық кезеңін өзімен қатар тұрғыластары секілді қиялын шартарапқа жіберіп, ғаламның ғажайып құпияларын, аң-құстар әлемін, адамның мың-сан иірімдерін танып-білгісі келгені анық. Тегінде, өмір – уақыт бір орнында тұр­майды. Өмірдің бұралаң жолы, тұрмыс салқыны, тағдыр талқысы көңілді күпті етіп, жүрекке салмақ салатын кез болады. Ол кенеттен тұтқиылдан, ту сыртымыздан кездесіп қалып жатады. Төрткүл дүниені тітірентіп, аспан асты, жер үстін дүрліктіріп, алыс-жақынды, үлкен-кішіні, тіпті тіршілік атаулыны жойқын күш, қырғын кесапаттарымен басып-жаншыған Ұлы Отан соғысы соның бір сұрапылы болатын. Ерліктің үлкен-кішісі жоқ. Нағыз ерлік ұлт мүддесіне, халықтың бақы­ты­на, келелі келешегіне негізделсе – баян­ды, ғұмырлы, нұрлы болмақ. Арғы-бергі тарихта, әсіресе, Ұлы Отан соғысы беттерінен қазақстандықтардың ерлік шежіресі айқын аңғарылады. Осы тұста: «. . . майданға бір миллион екі жүз мың адам, соның ішінде 5183 әйел мен қыз аттандырды. Жеті жүз мың адам еңбек армиясы мен арнаулы құрылыс бөлімдеріне шақырылды. Әскери оқу орындарына 42 мың қазақстандық жастар жіберілді. Республика аумағында жұмыс істейтін 27 әскери оқу орнын 16 мың офицер бітіріп шықты. Мұның сыртында майдандағы қауырт жағдайларға байланысты 10,5 мың курсант сержант шенімен, 10 мың адам қатардағы жауынгер ретінде алдыңғы шепке аттандырылды» деген дерек ойға оралады. Қазақстандықтардың жауынгерлік даңқы, бейбітшілік пен бостандықты сақтау жолындағы жанқиярлық батылдығы, қасиетті де қастерлі мақсат-мұраттары – Мәскеу мен Сталинград түбіндегі шай­­қаста, Днепр мен Курск иінінде, Балтық бойында, Беларуссия мен Украинаны, Одес­са, Севастополь мен Саарема аралын, сондай-ақ, Еуропа елдерін азат етуде, со­­ғыстың соңғы ошағы – Жапонияның қару­лы күштерін талқандау ісінде кеңінен көрінді. Ұлы ерлік шежіресін адами болмысымен, адамгершілік мұраттарымен, елдік қасиетімен, қайсар да қаһарман тұлғасымен толықтыра түскендердің бірі, алда айтқан – Кеңес Одағының Батыры Сәду Шәкіров еді (1922-1977 ж.ж.). Ол 1942 жылдың ақпанында Қызыл Армия қатарына шақырылады. Украинаны қорғауға қатысады. Әсіресе, 106-Забайкалье атқыштар дивизиясының 188 Аргунск ат­қыштар полкінің сарбазы ретінде С.Шә­кіров көпұлтты қиян-кескі ұрыстардың бел ортасында болады. Ерекше тапсырмаларды орындау жолында батылдық танытады. Отан қорғау жолындағы ерен ерлік­те­рінің бірі 1943 жылдың қазан айының басында Гомель облысына қарасты Лоево қаласы маңында болған еді. Сәду мұнда ел қорғаудың, халқын шынайы сүйіп, жан-тәнімен берілгендіктің айрықша үлгі-өнегесін көрсетті. Оған көз жеткізу үшін С.Шәкіровтің ел қорғау ісіндегі, майдан даласындағы қалың көпке үлгі-ғибраттық маңызы мол ерен ерліктері туралы жазылған еңбектен үзінді оқылық. «1943 жылғы 15 қазан. Түн. Десант­шы­лар қайықтар мен салдарға барып отырды. Соңғы бұйрық берілгеннен соң, өзеннен өту басталды. Солардың бірінде қатардағы жауынгер Сәду Шәкіров болды. Жағалауға жетуге шамасы 40 метрдей-ақ қалған кезде, біздің ерлерді гитлершілер көріп қойып, қарудың барлық түрінен оқ жаудырды. Аранын ашқан ажал жауынгерлерді саптан жұлып әкетіп жатты. Снарядтардың бірі Сәду отырған салға сарт ете қалды. Көкке шапшыған су жауынгерлердің үстін жауып кетті. Салдың быт-шыты шықты. Мұздай су ішінде жауынгерлер жүзіп, ілгері қарай ұмтыла берді. Сәду Шәкіров сүңгіп кетті де, қалқып жүрген бір бөренеге жабысып, оң жағалауға қарай жылжыды. Тағы да бірнеше рет ұмтылып еді, аяғы қайраңға тиді. Днепрдің оң жағалауына алдымен жеткендердің бірі – Сәду еді. Сол жақ жағалауда өзіне командир берген қызыл жалау мен гранатын қолына алып, ол дұшпанның траншеясына тұра ұмтылды. Ержүрек солдат бірнеше рет гранат лақтырып, гитлершілерді траншеясынан қашуға мәжбүр етті... Командирдің тапсырмасымен Сәду Шәкіров Днепрден үш рет өтіп, пуле­мет­шілер мен байланысшыларды оң жағалауға апарып түсірді. Ерен ерлік те көрсетті... 1943 жылғы 16 қазан күні таңертең біздің жауынгерлеріміз Лоевоның оңтүстік-батыс жағындағы 138,6 биіктікті басып­ алуға шабуыл жасады. Шәкіров гитлершілердің бесеуін жайратып салып, биіктікке алдымен жетті де, оның төбесіне алқызыл туды қадады». Бұл тұтқиылдан қасірет бұлтын төндіріп, қанды қырғынға бастаған не­міс-фашистеріне қарсы бағытталған шешуші шайқас қана емес, сонымен бірге, жауынгерлерді ел қорғауға, ерлікке бастаған маңызды қадам әрі жеңісті жақындатқан, болашаққа үміт артқан сәулелі сәттер болатын. Ел қорғау ісін ерлік шежіресімен жалғастырған, адами мұрат пен өршіл рухтың өнегесін көрсеткен, атамекен аманатын адал атқарған Сәду Шәкіровке осы жолы Кеңес Одағының Батыры атағы берілген еді. С.Шәкіровтің Ұлы Отан соғысындағы батыл әрекеттері мен ерліктері елеулі ең­бектерге арқау болып, батырлығы мен ба­тылдығы да анықтамалық кітаптарда, Бе­ла­русь энциклопедиясында жарық көрді. Ең бастысы, Сәду Шәкіровтің адамдық әлемі бөлекше еді. Дос-жолдасқа адал, жақын-жуыққа қамқоршы болатын. Ол батыр атанғанда қазақтың ұлы перзенті, академик Қаныш Сәтбаев арнайы құттықтау хатын жолдаған екен. «Құрметті Сәду жолдас! – деп бас­тапты сөзін ғалым, – Қазақ халқы сіздің Днепр өзенінен ерлік­пен өтіп, сол өзеннің сол жағасында күшті плацдарм құрудағы патриоттық іс-әрекет­теріңізді естіп, көл-көсір қуанышқа кенелді. Біз Сізді және қазақ халқының басқа да айбарлы, даңқты ұлдарын батырлығы үшін алған лайықты атақ-дәрежелерін мақтан етеміз. Қазақстанның ғалымдары мен зиялы өкілдері майданға керекті республикамыздағы табиғи ресурстарды игеруге барлық күш-жігерлерін арнап келеді. Қазақтан қазіргі кезеңде Одақтың майданға жіберілетін металл, жанар-жағармай, қару-жарақ, дәрі-дәрмек, азық-түлік, т.т. маңызды базаларының бірі. Қазақ­стан­ның тылдағы жұмысшыларының үл­кен де ерлікке толы еңбектерінде әке­леріміз бен аналарымыздың, қазақ ғалым­дарының үлкен үлестері бар. Ғалым­дар мен зиялы жұртшылық өкілдері сіздің майдандағы ерліктеріңізден қуат-күш алып, Қазақстанның барлық материалдық және идеологиялық ресурстарын зерттеу­де өздерінің қажыр-қайратын жұмсап, біздің республикамызда қару-жарақ пен оқ-дәрінің сарқылмайтын арсеналын және майданға қажетті азық-түліктің мол қорын жасауда. Құрметті Сәду, Сізден өтінерім: біздің ыстық құттықтауымызды қабылдап, өзіңіз­­­дің барлық достарыңызға ағайындық-туыс­қандық сәлем жолдаңыз. Сізге ден­сау­лық, келешекте де жауынгерлік ерліктер ті­лейміз. Фашистік жауыздарды біздің қа­сиет­ті жерімізден тазалап, мәңгіге қуыңыз! Неміс оккупанттарына өлім! КСРО Ғылым академиясы Қазақ филиалы Президиумының төрағасы, КСРО ҒА-ның мүше-корреспонденті Қ.И.Сәтбаев. 1943, 28 желтоқсан». Қ.Сәтбаев хаты – С.Шәкіровке, оның май­дан даласындағы ерлік істеріне арнал­ғанымен ел-жерді қорғау идеясы, патриот­тық бағыттағы ұлы мұраттар кең кө­лемде сөз етіледі. Хат авторы сол ар­қы­лы Қазақстан халқын, ел-жер қадірін, ғалым­дары мен зиялы жұртшылық өкілде­рінің Отан алдындағы асыл арман-мұрат­тарын, болашақ бағдарын да байыпты сөз етеді. Ерлікті үлгі, ұран етеді. Адамдық парыз-қарыз назарға алынады. С.Шәкіров ерліктің алауы, Жеңістің жалауы жел­бірегеннен кейін араға бір жыл салып, 1946 жылы туған жеріне оралды. Ол «Батырмын, еңбегім сіңді!» деп қол қусы­рып отырмады. Ауылдағы елдің жүдеу, жұпыны тірлігін көзімен көріп, колхоз жұмысына білек сыбана кірісіп кетті. Соғыстан кейінгі қиюы қашқан ауыл-елдің еңсесін еңбек арқылы, қоғамға қызмет ету жолымен көтеруді ойлаған С.Шәкіров аз уақыт ішінде сөзі мен ісі ұштасқан білікті басшыға, халқының қалаулы азаматына айналды. Көп ұзамай аудандық кеңестің төрағасы міндетін атқарды, партия мектебінің тыңдаушысы болды. Қазақ педагогика институтын сырттай оқып бітіреді. Қысқасы, Сәду Шәкіров мағыналы өмі­рін, ақыл-парасатын, тәжірибе тәлімін туған халқына қызмет етуге арнады. Өмірінің соңғы сәттеріне дейін Шу ауда­нының «Дружба» кеңшарының партия ұжымын басқарып, ауыл шаруашылығы жұмысын дұрыс жолға қойды. Елшіл, көпшіл Һәм қоғамшыл қасиеттерімен қалың көпшіліктің құрметіне бөленді. «Әділ іс – ағын судың арнасындай, әділ сөз – болат семсер алмасындай» (Омар Шораяқов) екенін басты ұстаным етті. Ел алдындағы адал еңбегі бейбіт күнде де еленіп, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген мерекелік медальдармен марапатталды. Батыр туып-өскен бұрынғы аудан орталығы Ақкөлде, аты жаңғырып, мектепке, көшеге, бұрынғы Жданов атындағы кеңшарға С.Шәкіров есімі берілді. Жыл сайын оның спорттық турнирлері өтіп келеді. Ең бастысы, ол үлгілі отбасы болды. Сөз соңын батыр туралы жыр толғаған талантты ақын Нарша Қашағанов өлеңімен түйіндесек дейміз. Батыр деген жарқ-жұрқ еткен бір алмас, Батыры жоқ елдің басы құралмас. Батырлығын қастерлеген халықты, Басқалар да бағаламай тұра алмас. Ерлік үшін еңіреген ағалар, Кеше болды. Бүгін енді жоқ олар. Ерліктерін ескермесек, бізді де, Ертеңгі ұрпақ еске алуын доғарар. Жылдар өтер қара шаштар ағарар, Бүгін бардың барлығы ерте жоғалар. Ескерткіштер орнатпасақ ерлерге, Соңыра біздің соңымызда не қалар?! Бұл тірлікте біреуді біреу сағалар, Бұл тірлікте біреуді біреу жағалар. Өтер бәрі. Қалар мына тас тұлға, Болашақ бізді осы арқылы бағалар. Алдына кеп тәу етсең де қай күні, Еске салар Ерлік пенен Қайғыны. Мына тұрған қола мүсін, бауырлар, Біле-білсек, атамекен айбыны...». Иә, ақын сөзінде азаттық пен бостан­дықты мұрат еткен, Отанға – жеңіс, салтанат сыйлаған ерлер есімі мен еңбегіне жырмен де мәңгілік ескерткіш қойыпты. Осылайша, туған жердің тұғырлы тұл­ға­сына құрмет көрсету, тағзым ету бүгін мен болашақтың басты борышы деп білеміз. Рақымжан ТҰРЫСБЕК, филология ғылымдарының докторы, профессор. Жамбыл облысы.