ЭКСПО шежіресі: Турин, 1911 жыл
Айтулы халықаралық шараны ұйымдастырушылар бұл көрмені ерекше жоғары дәрежеде өткізуге барлық күш-жігерлерін жұмсады. Көрмеде алғаш рет өнеркәсіп пен өнердің одақтастығы тығыз көрініс тапты. Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесін өткізуге дайындық барысында арнаулы комиссия құрылды. Оның құрамына Италияның барлық ірі қалаларының дерлік мэрлері, қоғам қайраткерлері, белгілі заңгерлер және басқа да елге кеңінен танымал тұлғалар кірді. ЭКСПО бағдарламасын жасау барысында комиссия көптеген консалтингтік компанияларымен бірлесе отырып, экономикалық еңбек заңдылығы мен өндірістің тығыз байланыста дамитындығы туралы идеяға барынша басымдық берді.
Осы бір басты идеяны іс жүзіне асыру үшін көрмені ұйымдастырушылар жан-жақты белсенділік танытты. Басты идеяны жүзеге асыру мақсатында халықаралық көрме 26 топқа бөлінді. Әрбір топ өзінің бағдарламасы: тәрбие, оқу, отанды қорғау, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, сауда, қала құрылысы, ғылым және өнер салалары бойынша елдің қол жеткізген игі жетістіктерін көрсетуге тиіс болды.
Қалалық халықаралық көрме қалашығы әлемге кеңінен танымал ортағасырлық ғимараттар қоныс тепкен Валентино саябағында бой көтеретін болды. Бұған дейін бұл саябақта 1898 және 1902 жылдары үлкен халықаралық жәрмеңкелер өткізілген болатын. Енді осы бір атақты саябақта 1911 жылы жалауы желбірейтін ЭКСПО көрмесінің қалашығы қоныс тебетін болды. Бүкіләлемдік көрме қалашығын салу міндеті Пьетро Феноглио, Стефано Молли және Джакомо Сальвадори ди Вишиноф сияқты белгілі архитекторларға тапсырылды. Сәулетшілер тобының алдына шешімі күрделі өте жауапты міндет қойылды. Олар көрме қалашығында италиялық сәулет өнерінің дәстүрі мен бірнеше сарайлар тұрғызып, көрме павильондарын салуға тиіс болды. Ең бастысы, олар құрылыс жұмыстарын жүргізген кезде Валентино саябағындағы бірде-бір ағашқа немесе бұтаққа зақым келтірмеуге тиіс еді. Құрылыс жұмыстары барысында саябақтағы бірде-бір ағашты кесуге рұқсат етілмеді. Бұл асқан шеберлікті және туған қалаға деген зор сүйіспеншілікті қажет еткен аса қиын да құрметті міндет болды.
Италия сәулет өнерінің тарихында есімдері ерекше құрметпен аталатын Пьетро Феноглио, Стефано Молли және Джакомо Сальвадори ди Вишиноф сияқты архитекторлар бұл күрделі міндетті абыроймен атқарып шықты. Көрме қалашығын салу барысында олар ғасырлар бойы қала халқының көзайымына айналып келе жатқан Валентино саябағының бір шыбығына да зақым келтірмей, оның көркін асқақтата түсті.
Көрме қалашығында бой көтерген ғимараттар ерекше сәулетімен күні бүгінге дейін таңдай қақтырады. Осы ретте көрме қалашығында тұрғызылған Сән сарайын ерекше атап өтуге болады. 1590 шаршы метр аумақты алып жатқан сарайдың архитектуралық көркі күні бүгінге дейін маңыздылығын жойған жоқ. Сән сарайына қатарластыра салынған галереялардың барлығы дерлік шыныдан тұрғызылды. Сонымен бірге, мұнда көрмені тамашалауға келушілерге қызмет көрсететін бірнеше асхана, дәмхана және шайханалар бой көтерді. Қонақтар көңіл көтеретін үлкен би залы да асқан сәулетімен салтанат құрды.
8 мың шаршы метр аумаққа қанат жайған қолданбалы өнер жәдігерлерінің павильоны да шебер архитектуралық шешімі және көз тартар көркімен көрмені тамашалаушыларды ерекше әсерге бөледі. Қолданбалы өнер жәдігерлері қойылған бұл павильонның өзі бірнеше бөлікке бөлінді. Қала жиһаздары деп аталатын бөлігінде үй жиһаздарының сол замандағы небір озық үлгілері көрініс тапса, көрме павильондарының келесі бір бөлігіндегі сөрелерде ыдыс-аяқ, шыны бұйымдарының небір кереметтері қойылды. Көрме қалашығының екінші бір бөлігінде сол заманғы байланыс саласының техникалық жетістіктері паш етілді. Байланыс павильонында телефон, телеграф және пошта қызметінің озық техникалары мен технологиялары көрініс тапты. Сонымен бірге, корольдік әскери-теңіз күштерінің жәдігерлері қойылған көрме павильондары да қонақтардың көңілінен шықты. Италиялық өндірістерде шығарылған бұйымдар мен өнімдер Турин қаласында өткен халықаралық көрменің негізгі тақырыбына айналды. Сонымен бірге, көрмеде шетелдерден әкелінген өнеркәсіп және өнер бұйымдары да мол болды. Осы ретте қолданбалы өнер жәдігерлері орналасқан павильондардағы Жапон елінің арнаулы көрмесі ерекше назар аудартты. Бұл елдің ұлттық дәстүрлеріне сай келетін өндіріс бұйымдары көрмені тамашалауға келген қонақтардың ерекше қызығушылығын туғызды.
Туринде өткен ЭКСПО-1911 Халықаралық көрмесінің тағы бір есте қалатын ерекше көрінісі – «Альпі деревнясы» атты павильоны еді. Атақты инженерлер Шевалле және Морелли ди Попололардың қолымен тұрғызылған бұл жәдігер шындығында да тамаша еді. Павильонда шағын шіркеуі, бірнеше қолөнер өндірісі, фермалар және шаруа үйлері бар тұтас бір деревня бой көтерді. Мұнда еңбексүйгіш таулықтар қолынан шыққан небір өнер туындылары да кеңінен көрініс тапты.
«Халықаралық өнеркәсіп және еңбек бірлігі» ұранымен өткен Туриндегі Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесі өзінің алдына қойған биік міндеттер үрдісінен шыға білді. Сарапшылардың пікірінше, 1911 жылы өткен Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесі халықаралық көрмелер шежіресінде өзінің лайықты орнын алды.
Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан».
