Әдебиет • 28 Маусым, 2022

Жеті түрлі сөз

91 рет көрсетілді

Еуропада жыл сайын қайта-қайта басылып шығатын елу кітап болса, соның басым көбі бақыт туралы кітап екен. Неге бақыт жайында? Сонда еуропалықтар бақытсыз ба, әлде бақытты болуға ұмтылып жүр ме? Жоқ, мәселе мұнда емес. Мұның жауабы бақыт іздеушілердің ұлт пен ұлысқа, нәсіл мен текке бөлінбейтінінде. Кітап сөрелерінде мызғып жатқан кітаптар қаншама? Тіпті соның кейбірін сан жылдар бойы оқырман қолына алмайды. Қалам иесі мен ақ қағаздың обалы кімге екенін де ешкім дөп басып айта алмайды. Ой мен сезімнің жүгін арқалаған сәтті шыққан туындылар да адамзаттың бір досы іспетті. Қайта-қайта оқисың, сырласасың, сосын оған мәңгілік деген ұғымды қатар қоясың. Кенеттен қолға түскен кітаптың бірі Сұлтан Раевтың «Жанжаза» атты романы еді. Оқырманын бірден жетелеп әкететін аталған туындыны қазіргі көрнекті қырғыз жазушысы жазғанын да ескере кеткен жөн сияқты. Мейлі, кім жазса да, роман өз мұнарасын өзі биіктетіп тұр.

Адам

Біз үшін романның басталуы тым тосын сезіледі. Аты-жөндері белгісіз, бірақ ұлы тұлғалардың есімдерімен аталатын жынды жетеудің қараңғылықтан қа­шып, жа­рыққа ұмтылысы көз алды­мызға елес­тейді. «Іңірдегі көз бай­ланған шақта жындыханадан қашып шыққан жетеу келесі күні шаңқай түсте таздың басындай тақыр далаға бір-ақ келді. Бұлар – жетеу». Автордың жетеу деп отырғаны олардың Жолбасшысы – Император, Ескендір Зұлқар­найын, Шыңғысхан, Лир, Клео­патра,Таис Афинская және Қо­зышақ. Не қылған жетеу? Бұлар неге қашты дерсіз? Оқи келе, жауап та табылады. Олар бір жұмақ мекенді бетке алып кетіп барады. Осы сапар барысында әлгі жетеу әртүрлі қиындықтарға кездеседі, өткен шақтары оларды соңынан қуғандай күй кешеді. Жалпы, адамның өмірі туралы ойлануға бұл кітаптағы кейіпкерлердің іс-әрекеттері мүм­кіндік береді. Жынды жетеу алысқа сапар шегуі адамзаттың бағзыдан бергі сапары, адамның адам болып қалуы үшін жасаған сансыз күресі еске түседі. Иә, кейіпкер жетеу, жеті ықылымнан бері аңыз болып келе жатқан тұлғалардың атымен аталған жетеу.

Кітап

Романдағы қасиетті кітап туралы сана түкпіріне жетер тіпті мифпен ұштасқан эпизодтар бір сәт сені мына әлемнен алыстатып, өзге бір әлемге апарады. Адам да, сөз де, ауа, от та тылсымға айналып, құдіреттің күшімен бәрі сол қасиетті кітаптың ішінде сөйлеп тұрғандай. «Ол кітаптың аты «Қа­сиетті» деген, жоқ «Қасиетті жер» деген кітап. Есіме түсті, сол жазушы кімде-кім бұл кітапты оқитын болса жындыханаға кетеді, өмір бойы жындыханадан шықпай шіріп өледі деген. Мен оны қайдан білейін?! Кейін байқасам, ол мені алдап соғыпты. Ол шынында да Қасиетті кітап екен». Жындыны бірі Таис Афинскаяның бұл сөзі қасиетті кітап туралы алғашқы түсінікке ие етеді. Ал сол кітапты жаздым деген жазушы «Менің жүрегімнің тең жартысы аспаннан, қалған жартысы жерден жаралған. «Қасиетті кітабымның» алғашқы сөйлемі де аспаннан түскен сөз­дер­мен басталады. Мен­дейлер өлмейді, ғайып болып ке­теді. Мен де жақында ғайып болып кетемін. Бір ғана қинайтыны – жын­дыханадан қайтіп құтылып шы­ғамын...», дейді. Бұл екеуара тай­таластан туған сөйлемдер үйіндісі емес, жындылардың кітап тура­­лы пайымы да емес, санадағы жал­ғыз сәуленің жарқылы дерсіз. Ол сәуле кейде ақауы бар миға өзге­ше әсер етеді. «Қасиетті кітап­тың» ішіне бәрі сыйып тұр. Жер мен көк, аспан, ауа, жұмыр жер – бәрі-бәрі. Осын кітаптағы жұм­бақтың шешімін де соған қатысты адамдар ғана шеше алатынын ұмытпаған жөн.

Тарих

«Жанжазадағы» тағы бір кілт – тарих. Тарихи тұлғалардың есімін «арқалаған» кейіпкерлер солардың іс-әрекеттерін қайталамағанымен, солар іздеген жұмаққа ынтызар һәм асық. «Ол түсінде де Киелі Жерге қарай жол тартып барады, қиялында ғана емес, тұрмысында да сол Киелі Жерге жетсем деп тілейді, тәтті ойларға қанат байлайды... Құдды моншада кірін жу­ғандай, денесіне жабысқан күнә­ларынан арылып, өзін мақта­ның түбітіндей соншалықты жеңіл сезініп, қиялдарының ұлы тол­қынында көсіліп бара жатты... Құмды шөлде желе жортқан боз­інгендей сызып бара жатты. Импе­ратор оянды... Ауыр оянды... Ауыр күрсініп, кереуетінен әрең тұрып, жарық түсіп тұрған тор терезенің жанына келді...». Император атты кейіпкердің кітаптағы болмысы осы. Ол түсінде ылғи жылан көреді. Ол не қылған жылан? Қандай жы­лан екенін автор оқырманға жұм­бақ ретінде қалтырады. Кітап жазудың өмірдің жұмбағын шешу емес екенін жақсы білетін жазушы әр кейіпкердің психологиясы арқылы санаға салмақ түсіріп отырады.

Ал Шыңғысханның «кейпі» мынадай: «Кеше түні бір анық түс көрген... Түсінде аспан бетін бермей ұшқан мың сан қарғаларды көрген... Олар қарқылдап ұшпай, құдды бейіт басынан кісі жерлеп келе жатқан адамдардың түнерген кейпіндей, құдды Шыңғысханның сансыз ұлы қолындай сұп-суық қалпында ұшып келе жатып, кенет кісі кейіптеніп: – Келе жатыр... келе жатыр... келе жатыр!.. – деп адамша дауыстап, қарқ-қарқ етісіп, аспан әлемін жауып кетті... Ұшқанда да жай ұшпай, Шыңғысханның үстіне саңғырықтарын сорғалатты... Бір мезет өзін қарғалардың боғына көміліп қалғандай сезінді». Түс. Жай түс емес, сансыз қарғаларды көрген түс. Бұл арада астарлы бір­деңе айтылып тұр ма деген ұзақ ойға қаласыз. Айтылғаны шын­дық. Ұшып келе жатып, адамша сөйлеген қарғалар ненің символы? Әрине, рухтың азуы, адамның өзін жоғалтуы, ұлттардың теңсіздігі.

Миф

Бұл романдағы оқиғаларды оқып отырып, қаптаған мифтің ортасына түсіп кеттім бе деп те ойлайсыз. Себебі жындылардың істеген қылықтары шындықтан гөрі мифке жақындау. Ал ұлы қағанның өлім алдындағы өсиеті туралы әркім әр саққа жүгіртіп айтып жатады. Ал біз оны миф ретінде қабылдаймыз да. «Жанжазадағы» кейіпкердің әп-сәтте Темучин туралы ойға батуы, ұлы оқиғаларды ой қаза­нында қайнатуы бізді әрі қарай жетелейді.

«Нояным! Менің сүйегімді дарияның суына жуып, денемді балмен сылап, түйенің жүнінен басылған киізге жеті қабат етіп орарсың, әр ораған сайын арасына жаңғақтың жапырағын, жаңа орылған жас шалғын салып отыр. Жол ұзақ, сүйегімді қояр жер ұзақ... Алдыңа қырық нөкерді сал, қырық атты қос, жеті түйеге ордам­дағы жеті сандықты арт, бірақ ол сандықтарды ашпаңдар, онда не бар екенін сен де білмеуің керек. Шарт осындай... Қырық күлік, қы­рық нөкермен қоса өзің сенетін жеті жендетіңді, бұларға қосып боталы түйені ал... Жеті күн, жеті түн жол жүргеннен кейін сендер тау етегіндегі жалғыз кәрі жаңғаққа жетесіңдер...».

Жыр

Романдағы кейіпкердің бірі Клеопатраның тағдыры тым аянышты. Патшаның ұлы ғашық болған, бірақ қосыла алмаған ол өткен күндерін еске алу үшін үнемі жапон жырын айтудан танбайды. Егер ол жырды ұмытса, өткенін ұмытады. Мұндағы жыр – танымның көкжиегі. Сол ар­қы­лы адам өз халін білдіреді. Жын­дыханада жатқан қыз жапон жы­рын әуелгі қалпынан ұмытпай айтқан сайын қара киімді адам жындыхананың бас дәрігерін аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығып, тілдейді. Ал актер деп аталатын кейіп­кердің Лир патшаның рөлін ой­на­ған кезіндегі монологы де назардан тыс қалмайды.

Үміт

«...Киелі Жерге бәріңді алып барамын деген Император жарым жолда жан тапсырды... Ол өзінің өлімімен қоса Киелі Жер туралы сөздің бәрін алып кетті... Осы сөзге еріп, жындылар өлкесінен қашып шыққан алтау енді құм шағылдар арасында жол басшы­сынан ажырап, қаңырығы түтеп, өлсе – құнсыз, сатса пұлсыз Им­пе­ратордың ақыретке бас бұрып кеткенін түсіне алмай, оның себеп-салдарын да біле алмай аңтарылып қалды. Киелі Жер десе оттай жан­ған Император енді күлдей өшіп, жансыз жатыр...».

Нүкте

Шығарма соңы сәтті аяқ­та­лады. Құм төбешіктері импе­ратордың сүйегін өзіне жасырады. Одан кейін толассыз жауын. Құмның өзі оларды азапқа салады. Енді олар үшін азаптың бірі – құмнан құтылу. Императордың «менің өлімім – жыланнан» деуі шындыққа айналады. Жын­ды­ханадан бір, жыланнан екі қаш­қан император үшін бәрі қай­ғылы күйде аяқталды. Осы сәтте киелі жерге қарай барар жол олар үшін, қалған сапарластар үшін жалғыз нүкте сияқты болып елестейді. Сол нүктеден адас­паса, олар бақытқа жетпек. Сосын олар ұлы шөлде бір нүктеге қа­да­лып «О, Құдай» деген сөзді қайталап айтып тұрды. Ұлы шөлде қоңырау қағылып бара жатты. Бұл – тіршілік қоңырауы.

Соңғы жаңалықтар

Плей-оффтан тыс қалды

Футбол • Бүгін, 08:43

Үшінші орынға көтерілді

Спорт • Бүгін, 08:40

Үздік төрттіктің қатарында

Теннис • Бүгін, 08:39

Мыңға жуық баланы кене шақты

Аймақтар • Бүгін, 08:34

Цифрландыру жұмысымен танысты

Аймақтар • Бүгін, 08:15

Ұлылар үндестігі

Қазақстан • Кеше

Баға бақыланады

Қаржы • Кеше

Мейірім шұғыласы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар