Өкінішке қарай, күнделікті өмір көрсетіп отырғандай, бүгінгі нарықты желілік ритейл басқарады. Ал сауда желілері үшін баға мен оның көлемі басым маңызға ие. Сапа әрдайым ескеріле бермейді. Дүкендердегі азық-түліктің көп бөлігі – сауда желілерінің талаптарын оңай орындайтын көрші елдердің ірі өндірушілерінен алынған импорт екендігі белгілі. Бұл ретте отандық сапалы өнімдер тұтынушыларға жете бермейді, өйткені олар желілік супермаркеттердің сөрелеріне түспейді.
Бұған қоса, СЭС отандық тамақ өндірушілерін тұрақты түрде, ал шетелдіктерді үш жылда бір рет немесе тіпті өнім нарыққа кірген кезде ғана тексеретіні айтылып та, жазылып та жүр.
Осыдан келіп нарық сарапшылары алға тартып жүргендей, отандық өндірушілердің бірі бөлігі өнім сапасын көтере алмайды, төтесін айтқанда, ісі шала, тауары түкке тұрғысыз болып келеді. Нәтижесінде, бағасы арзан болғанымен, мұндай азық-түлік өнімдері тұтынушыға зиян екендігін жұрттың бәрі біледі.
Егер бізге төмен бағамен әкелінетін өнімдер туралы айтатын болсақ, онда қазіргі күрделі логистика мен Қазақстанға дейінгі үлкен қашықтық жағдайында қайдан алынатыны туралы әркімнің ойланғаны жөн. Бәлкім, төмен сапалы ингредиенттерді пайдаланудан болар? Мысалы, етті қайта өңдеу нарығының қазақстандық мамандары егер шұжықтың бір килосы 3 мың теңгеден төмен болса, онда оның құрамында ет жоқ екенін айтады. Ал біздің дүкен сөрелерінен осындай шұжықтың сан түрі самсап тұрған жоқ па?!
Иә, Қазақстанда, оның ішінде азық-түлік нарығында импортқа тәуелділік мәселесі бар. Бірақ жергілікті өндірушілер табысқа жеткен сегменттерде де импорттың үстемдігі байқалады. Жергілікті өндірушілердің мүдделері туралы ойламайтын желілік дүкендердің сөрелерінде осындай жағдай қалыптасқан. Нәтижесінде, желілердегі импорт үлесі әртүрлі бағалаулар бойынша және тауарлардың әртүрлі санаттарында 40-тан 70%-ға дейін ауытқиды.
Бұл ретте, Қазақстанда сапалы өнім өндірушілердің көп екендігін нақты мысалға келтіруге болады. Отандық компаниялар да жаңа жабдықтармен және инновациялық технологиялармен жабдықталған, ал рецептуралары тек үздік ингредиенттерді пайдалануды көздейді. Дегенмен отандық өндірушілерге бет бұра алмай жүрген сауда желілері ғана емес, сонымен бірге тұтынушылар да өздері сатып алатын тауарға назар аудармайтындықтан, осының салдары одан әрі дамуға мүмкіндік бермейді. Егер олар қаптамадағы ақпаратты мұқият оқып, өнімнің сапасы мен табиғилығы туралы көп нәрсені көрсететін жарамдылық мерзіміне назар аударатын болса, онда олар отандық өнімдердің барлық жақсы жақтары мен артықшылықтарын көретін еді.
Бізде бүкіл Қазақстанды қамтамасыз ететін ірі өндірушілер де, әрбір жеке өңірдегі жергілікті өндірушілер де бар. Олар тұтынушыны жүздеген шақырымнан тасуды қажет етпейтін сапалы өніммен қамтамасыз етеді. Бұл да қазақстандықтардың дастарқандарына дейін шетелден үлкен жол жүріп келетін және осы жолда, өкінішке қарай, тасымалдаудың барлық қауіптерінен әрдайым құтыла бермейтін, суық тізбекке тиісті талаптарды қамтамасыз ете бермейтін және т.б. импорт өнімдері алдындағы олардың артықшылығы саналады.
Соңғы уақытта қазақстандық сауда желілеріндегі импорттың басым болу мәселесін қазақстандық өндірушілердің өздері де, «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының да айтуында кемістік жоқ. Дегенмен халық көбінесе өздері сатып алатын өнімдердің сапасына бас қатыра бермейді. Сондықтан мемлекет отандық өнімдер туралы ақпарат пен өнімдік патриотизмді тәрбиелеуге назар аударуға тиіс. Өйткені сапалы тамақтану – бұл дұрыс тамақтану, ал төмен сұрыпты өнімдерді тұтыну қазіргі және әсіресе жас ұрпақтың денсаулығына қауіп төндіретінін түсіндіріп отырудың өзі артық. Отандық өнімдердің сапалы болумен қатар, оны сатып алу тұтынушыларға өз елінің экономикасын дамытуға үлес қосу мүмкіндік беретінін әрбір адам түйсінетін уақыт әбден жетті.
Осы мәселеге орай Қазақстанның ет өңдеу кәсіпорындары қауымдастығының атқарушы директорының орынбасары Юлия Нам: «Азық-түлік патриотизмін тәрбиелеуде отандық кәсіпорындар мен өнімдер, қолданылатын технологиялар мен жетістіктер туралы көбірек айту қажет. Өндірушілер өздері насихаттауға және өз өнімдерін ұсынуға дайын, бірақ мәселе ақылы жарнамада емес және оның құнында емес, дегенмен құны өте жоғары. Біздің пайымдауымызша, дәл мемлекеттің көмегімен халыққа отандық өнімді тұтынудың артықшылықтары туралы хабарлау қажет. Өйткені көптеген адамдар өнімді сатып ала отырып, тасымалдау шарттары мен мерзімдері, өнім зауыттан сөреге дейін қандай жолмен өткені, сапаны бақылау туралы ойламайды. Бүгінгі таңда отандық өндірушілер шын мәнінде лайықты өнімдер шығарады, бұл ретте отандық өнімді сатып ала отырып, әрбір тұтынушы ел экономикасына үлесін қосады және мұны халыққа жеткізу қажет», дейді.
Бүгінгі таңда тамақтан үнемдеп, сапасы беймәлім өнімдерді тұтына отырып, жыл өткен соң медицинаға, өз денсаулығымызды түзетуге көбірек қаражат жұмсауға тура келеді, ал бұл МӘМС жүйесінің мол уәдесіне қарамастан, бізде қымбат. Сәйкесінше, бұл денсаулық сақтау шығындары өсетін мемлекет үшін тиімді емес.
«Азық-түлік патриотизмі – бұл «тек қазақстандық өнімді ғана сатып аламын» деу емес, – дейді Қазақстанның Сүт одағының директоры Владимир Кожевников, – біріншіден, егер біздің сегмент туралы айтатын болсақ, отандық сүт өнімі әрдайым балғын әрі табиғи, өйткені шикізат өңдеуге барынша жақын және ұзақ жеткізу уақытына есептелген өткізу мерзімдерін ұлғайту үшін консервант қосудың қажеті жоқ. Екіншіден, біздің өнімдер халқымыздың талғамына бейімделген. Ең бастысы, өзіміздің өнімдерімізді сатып ала отырып, біз өз азаматтарымызды материалдық жағынан қолдаймыз. Өйткені сатылған сүттің бір литрінде малшылар мен сауыншылардан бастап, өнімді дайындаушылар, қайта өңдеушілер мен өнімді өткізушілерге дейінгі отандастарымыздың жалақысының 91 теңгесі бар. Жалпы алғанда, саламатты протекционизм – кез келген өндірісті, атап айтқанда, бізге, қазақстандықтар үшін, – қазақстандық өндірісті дамытудың қозғаушы күші.
Азық-түлік патриотизмі, ең алдымен, қазақстандықтардың өзі үшін керек. Өйткені жергілікті өнімдерді сатып ала отырып, біз өз экономикамызды ақшамен молықтыру арқылы қолдаймыз. Демек жұмыс орындарын құруға, жолдарды жөндеуге, мектептер мен ауруханалар салуға және т.б. көмектесеміз. Патриотизм сезімі, өз еліңмен мақтану – «өз» өндірушіңді қолдаудың игі себебі.
Мәселен, елімізде Май-тоң май деген де одақ бар. Осы одақтың президенті Константин Невзоров «Патриотизм – бұл ең алдымен өз еліңе, өз Отаныңа пайда әкелу. Осындай мақсат қоя отырып, адам оған жету үшін саналы қадамдар жасайды деп санаймын. Қадамдар әртүрлі, ауқымды және кішкентай болуы мүмкін, мысалы, дүкендегі сөрелерде импортталғанның орнына отандық өнімді таңдау. Сонымен қатар импортталған арзанырақ болуы мүмкін, бірақ құрамын зерттеу үшін қаптаманы аударып, біздің өнім табиғи және балғын екенін түсінесіз. Отандық өндіріс пен тіпті қызметтердің пайдасына саналы таңдау жасай отырып, өзіміз ел бюджетін қалыптастырамыз. Біздің таңдауымыздың нәтижелері экскурсияға, өніммен танысуға, сондай-ақ пікірлер мен ұсыныстар қабылдауға әрдайым есігі ашық отандық өндірістер мен зауыттардың дамуына айтарлықтай әсер етеді», – дейді.
Әрқайсысымызды толғандыратын тақырыпқа келгенде, Еуропадан және басқа Батыс елдерінен азық-түлік патриотизміне қатысты үлгі алуға болады. Мысалы, Швейцарияда барлық жергілікті өнімді мақтан тұтады. Дегенмен отандық өнім импортқа қарағанда 30%-ға қымбат. Жалпы алғанда, Еуропадағы муниципалитеттер жергілікті өнімдердің дүкен сөрелерінде бірінші кезекте орын алатындығына көз жеткізеді. Бізде қандай да бір себептермен жағдай керісінше. Әлбетте, оны өзгерту және қазақстандықтар арасында азық-түлік патриотизмін тәрбиелеу және қолдау үшін шаралар қабылдау қажет, нәтижесінде ол тұтынушылардың өздеріне де, мемлекетке де пайдалы болады.
АЛМАТЫ