Әдебиет • 31 Қазан, 2022

Нарынның қайсар қызы

949 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Нарынның құмында туып, ел тарихында өрлігімен ізін қалдырған, өнерімен ел аузына іліккен, ұлтымыздың жыраулық өнері өкілдерінің бірі Алмажан Азаматқызы қазақтың өжет те қайсар қыздарының озық үлгісі іспетті. Ақын қыздың өлең-жырлары көп болған деседі. Алай­да бүгінге жеткен жалғыз шығармасы – «Жетім қыз» атты поэма.

Нарынның қайсар қызы

Коллажды жасаған Амангелді Қияс, «EQ»

Бұл поэманы оқып шықсаңыз А.Азаматқызының тіл байлығын, ой-орамдарының тереңдігін, ақындық қуатын, өмір шындығын боямасыз берудегі шеберлігін, сол кездегі сая­си, әлеуметтік жағдайларға жүрек көзімен қарағанын, әділетсіздікке төзбес жан дүниесінің тазалығын анық аңғарасыз. Ақынның басқа да өлең-жырлары көп болған деген болжам өте дұрыс айтылған. Өйткені «Жетім қыз» атты поэма жүрегінен жарып шыққан ақынның басқа өлеңдері болмады деуге сену қиын.

Нарын атырабының Бекетай-Басқасқа дейтін құмында 1823 жылы туған (дүниеден озған жы­лы белгісіз) А.Азаматқызы інісі Төрежан екеуі ата-анадан ерте айырылып жетім қалады. Әкесі Азамат 1836-1838 жылдары болған Исатай-Махамбет көтерілісінде қаза табады.

Әке-шешеден жастай қалған Алма­жан мен Төрежан шын құқай­ды жұртының атқамінер жуандары – билерден көреді. Өз елінің ішін­де жүргендіктен ешкімнен кем­дік көрмеспіз деген ойлары әді­ра қалады. Міне, басқа түскен қасі­реттің азабы Алмажанның жан дү­ние­сін алақұйын етіп, ақырында көр­ген қиындығы «Жетім қыз» болып жан сарайынан төгіліп, кеңге жа­йы­лады. Нақтылай айтқанда, поэмада автордың өзінің басынан өткерген тақсіреттері сөз болады.

Қысқаша келтірсек, Нарын аты­ра­бындағы зорлықшыл тоғыз би Алма­жанның мал-мүлкіне қол сал­ғысы келіп, өзін тоқалдыққа алмақ­шы болып алатайдай бүлінеді. Өжет те қайсар жас қыз інісін соңынан ертіп, Жәңгір хан ордасы орналас­қан Жасқұсты бетке алып жолға шыға­ды. Ақын қыз сапар алдында өзінің қарт атасына шағынып, әлгі тоғыз биден көрген қорлығын жырлайды. Одан әрі ақын інісі екеуі жолда көрген қиындықтарын, сондай-ақ алыстан арып-ашып ордаға келгенде мұндағы атарман-шабармандар Алмажанды ханға кіргізбей, пара сұрап әуре еткенін баяндайды. Поэманың қысқаша сипаттамасы осындай.

Ал енді «Жетім қыздың» кейбір тұстарына тоқталып, ақынның сөз саптауына, төгіліп түскен өлең жолдарына аз-кем ат шалдырайық.

«Құс ұлығы бидайық

Шарқ ұрып көкке ұшқанда,

Балапан үйрек, қаз бен қу

Көтеріліп ұшпас көлінен.

Сусыныма шай ішіп,

Бастаңғыма бал жеген,

Толықсыған қыз едім,

Күніме жетпей айырылдым,

Екі бірдей тірімнен.

Әкекем өзі кеткен соң,

Атаңа нәлет тоғыз би,

Адастырды-ау жөнімнен.

Адастырған емей, немене,

Зорлық етіп, айырдың

Ата бір қоныс жерімнен.

Сөйлесе билер, сөз қалмас

Алмаш «арсыз көрімнен».

Екі бірдей жетімді

Жайсыз жерде жылатып,

Қорқыныш жоқ, тоғыз би,

Нәубетті кезек өлімнен», дейді.

Кешегі бала күнін аңсаған же­тім қыз. Жан-жақтан андыздаған, құл­қыны кең қорқау билер. Қауқарсыз ата. Қайтпек керек? «Атаңа нәлет тоғыз би» жөнінен адастырып, меке­нінен айырып, шыбын жаны шы­рылдаған ақын қыздың сөзін ұғар кім бар? Тыңдар құлақ болмаса жанайқайы осылайша жыр болып құйылып түспегенде қайтеді.

Дуалы ауыздан шыққан сөз ға­сыр­дан ғасырға жетеді деген рас-ақ, Алма­жанның қиналғаннан шық­­қан үні бүгінге айна-қатесіз же­­тіп тұр.

Інісін жетектеген Алмажан ұзақ жол жүріп ордаға келгенде мұндағы билер ханға кіргізу үшін одан пара сұрайды. Бұған шыдамаған Алмажан қаймықпай ашкөз билерге былай дейді:

«...Арызға келген жетімді

Жібермей, жолдан тоқтату,

Билерім, сізге жөн бе екен?

Нарындағы тоғыз залымнан

Онан да зорлар мында екен.

Нарында тоғыз залым-ды,

Залымдар алып малымды,

Тірідей қорлық көрген соң,

Бір шапағат болар деп,

Үміт етіп келіп ем

Жаяу іздеп ханымды...

...Келіп едім даңқымен

Жәңгір ханның құзырына,

Күндіз-түні барсаң да,

Есігі бар кең деген.

Қалай еді билері,

Арызға келген жетімді

Жібермей, жолдан тоқтатып:

«Параң болса, бер!» деген.

Қоя бер, билер, жөніме,

Қалжыңдасып тұратын

Үйіндегі жеңге емен».

Ақынның бұл сөздерінен сол кездегі қоғам өмірінің сұрықсыз сипатын, әлдінің әлсізге әкіреңдеген кеспірсіз кейпін, бұрынғы берекелі қазақ ортасының бұзыла бастағанын, жақсылар жайғасар төрге жамандар шығып, елдің берекесін алып отырғанын, әділеттілік кейінге ысырылып, жұрттың құтын қашырған әділетсіздік ойранын орамды тілмен жеткізген.

А.Азаматқызының ғасырлар­ды көктей өтіп бүгінге жеткен сөзі – «Жетім қыз» поэмасынан автор­­дың өзінің ғана емес, сол тұстардағы барша қазақтың әділдік іздеп жан ұшырған үні, шындыққа сусап шы­рылдаған жүрегінің дүрсілі, қан­сыраған жанының құмығып шық­қан айқайы, өрт түскен өзегінің өксігі естіледі. Поэма сонысымен назар аудартады.