Поэзия • 12 Ақпан, 2023

«Түседі өлең десе қайғы-шерім...»

388 рет
көрсетілді
4 мин
оқу үшін

XVIII ғасырдағы әдебиетіміздің ірі өкілдерінің бірі – Шал (Тілеуке) Құлекеұлы. Бүгінге жеткен мұра­сын салмақтаған зерттеушілер ақын­ды Бұқар жыраудан кейінгі жампоз­дар­дың бірі екенін айтады.

«Түседі өлең десе қайғы-шерім...»

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

«Түседі өлең десе қайғы-шерім,

Шығады айқайласам ащы терім.

Басылмас ауызымды ашқан,

мен бір көрік,

Барады ықыласыңа көңілім еріп»,

деп жырлап өткен Шал ақынның өлеңде­рін­де өзі өмір сүрген замандағы әділетсіз­дік, тең­сіздік, адам, қоғамдық қатынастар жөніндегі көзқарастары анық көрінеді. Ақынның шығармаларынан халық жүрегіне жол тапқан, ел-жұртына жақын поэзияны анық аңғарасыз.

«Ашу – дұшпан болғанда,

нəпсі – жауың,

Ақыл – тұрған алдыңда асқар тауың.

Жүрекке ашу келіп толған шақта,

Денеңнің біле алмассың ауру-сауын.

Ойласаң мың бір пəле тілден туған,

Шешендер топ ішінде тілді буған.

Бір адам қателікпен сөз сөйлесе,

Жабылып мың бір пəле соны қуған»,

деген ақынның өз ортасындағы адами қарым-қатынастың әлсіреуіне адам болмы­сын­дағы жағымсыз қылықтардың әсер ете­тінін өлеңмен өрнектей отырып жеткізуі тыңдаушыны бейжай қалдырмайды. Ақын нәпсіні жау, ашуды дұшпанға теңейді. Ашу жүректі кірлететінін, орынсыз сөз басқа қиын­дық әкелетінін айтады. Түсінікті жайт, бірақ осыны ақын келісті ұйқаспен, шебер кестеленген өлең жолдарымен жеткізген. Сондай-ақ ақын сабыр сақтау, тілге абай болу мұсылманшылықтың басты шарты екенін меңзейді.

Жалпы, Шал ақынның ислам дінінен ­мол хабары бар, діни сауатты, өзі де осы жолды өмір­лік ұстаным еткен адам болға­нын туын­дыларынан қиындықсыз байқауға
болады.

«Иман – қой, ақыл – қойшы, нəпсі – бөрі,

Бөріге қой алдырмас ердің ері,

Таяқты қатты ұстап қойшы тұрса,

Жоламас ешбір пəле шайтан-пері...

Жарлығы екі болмас хақ құдайым,

Жанында серігі жоқ тақ құдайым,

Жанымды алсаң, құдая, иманмен ал,

Шайтанның қазасынан қақ, құдайым». Бұл шаншылып түскен шумақтардан Құдай­дың жалғыз екеніне, оның жарлығы бұл­жымай орындалатынына сенімі берік, бақиға иманын серік етіп аттануды мақсат еткен, шайтанның азғыруынан шын сақтанған иманды адамның сөзі.

Ақынның өлеңдеріне өзек болған ғиб­ратты сөздер, философиялық терең тұжы­рымдар, жақсы мен жаман, асыл мен жасық, адам өмірінің қалтарысы мен бұлтарысы жөніндегі толғамдар жаныңды байытады. Әсіресе, ақынның жастық пен кәрілік, балалық пен қарттық кезеңдерді сипаттаған терең мазмұнды пайымдары адам өмірінің әр белесін айнытпай суреттейді. Мәселен, ақын мына төмендегі

«Он бестегі жасым-ай,

Жарға ойнаған лақтай,

Жиырмадағы жасым-ай,

Көлге біткен құрақтай,

Отыздағы жасым-ай,

Таудан аққан бұлақтай.

Қырықтағы жасым-ай,

Қырымдағыға көз салған,

Байлаулы тұрған құр аттай»,

деген ақын қырыққа дейінгі өмірді қызуы мол шаққа, елуді қайта көшкен елге, алпыс­ты қоңыр салқын күнге, жетпісті қараң­ғы тұман түнге, сексенді қазулы тұрған орға, тоқ­санды көрге, өлім алдындағы сәтке теңейді. Осылайша қызыл түлкідей қызық­тырып келіп, уақыты келгенде қолдан сусып шығып кетер өмірдің баянсыздығын тәпсірлейді.

Шал ақынның ғибратқа толы, шиыршық атып тұрған шығармаларын ақылдың кені десе болғандай. Адами қасиет, ар-ұждан, намыс және басқа да тақырыптарды қозғаған ақынның жақсылыққа үндеп, жамандықтан жиренуге шақырған ізгі ойлары қазақтың мұрасы. Осынау мұра қазақ халқы тұрғанда мән-маңызын жоймайды.

«...Қайғы ойлаған жігіттің

Кең дүниесі тармен тең,

Уайымшыл адамның

Алды тұйық жармен тең,

Жетесі жаман бозбала

Тоқсандағы шалмен тең.

Жақсының айтқан ақылы

Қазулы сара жолмен тең,

Жаманға айтқан ақылың

Ағып кеткен селмен тең...».

Шал Құлекеұлы сынды жақсылардың сөзіне зейін қояйық. Олардың айтқан ақы­лын құр босқа ағып кеткен сел етпейік.