Қазақстан • 19 Ақпан, 2023

Қазақияны таңбалаған карталар

687 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Даламызға кітап болып Брюссельден жеткен осы жаңа­лық кімді болсын бейжай қалдырмайды. Бұл тарихи, геогра­фиялық, тағы да басқа ғылыми мәні өз алдына, үлкен ­саяси мәнге де ие.

Қазақияны таңбалаған карталар

Ал қазақтардың мерейін өсі­ріп, мәртебесін көтерері анық. Филология ғылымдарының кан­­­дидаты, саясаттану док­­торы Мұхит-Ардагер Сыдық­на­заровтың «Тарих толқы­­нын­д­ағы Қазақстанның үзіліссіз мемлекеттілігі. ХVІ-ХІХ ға­сыр­лардағы еуропалық және ­амери­калық карталардағы ­­­Қа­зақ мемлекеті» атты кіта­бын­­да Қазақ елінің мемлекетті­лігін 1500-жылдардан бас­тап дәлелдейтін 130 карта мен түр­лі ғылыми құжаттар топтас­ты­рылған. Отандық тарих үшін аса құнды еңбектің тұсаукесер рәсімі Ұлттық академиялық кітапханада өтті.

Автордың қатысуымен өт­кен, белгілі алаштанушы ға­лым Сұлтан Хан Аққұлұлы жүр­гізіп отырған кітаптың тұсау­кесеріне ғалымдар, зиялы қа­уым өкілдері­ пікір бөлісті.

«Кітап 2021 жылы Брюс­сельде шыққан болатын. Осы ғылыми еңбекпен шұғылдан­­ған 17 жылдық зерттеу нәтиже­сін­де шетел архивтерінен Қа­зақ мемлекетінің шекарасы көрсетілген 1500 карта табыл­ды. Соның ішінен 130-ын ғана екшеп алып отырмыз. Әр картаның өзіндік толық мағ­лұматы бар. Бұлардың бәрі біздің отандық ғылыми айна­лымға тұңғыш енгізіліп отыр. Бұл тарихшылар мен гео­граф­тарға ғана емес, лингвистерге, топонимистерге, жалпы Қа­зақ елінің тарихымен айналы­сатын тұлғалардың бәріне арнал­ған еңбек. Сонымен қатар кітап­тың ғылыми ғана емес, саяси өлшемі де бар. Бұрын Қазақ мемлекеті болмаған дегендерге ғылыми жауап. Осы кітаптан кейін мұндай әңгіме айтылмайды ғой деп ойлаймын. Өйткені бұл көне карталар – еуропалық және америкалық саяхатшылар мен дипломаттар әзірлеген ғылыми құжаттар. Оларда нақты Қазақ мемлекеті мен 40 этноним көрсетілген», дейді автор Мұхит-Ардагер Қаржаубайұлы.

ХVІ ғасырдың басынан ­бас­тап әлем елдерінің саяхат­шы­­лары мен дипломаттары қал­дырған карталар мен құжат­та­рының толық 7 томдық жи­нағы мемлекеттің қолдауы­мен алдағы уақытта шығатыны осы іс-шарада мәлімделді. Мәде­ниет және спорт министрі Асхат Ораловтың құттықтауы оқылған соң, кітаптың тұсау­кесер рәсімі өтіп, автор еңбегі­не шолу жасады. Автор қазақ ше­карасы көрсетілген картаны алғаш Польшадағы бір университеттің архивінен тап­қанын айтады. Оның сөзіне қара­ғанда, 1562 жылы сы­зыл­ған сол картада «Қазақия» деп нақты көрсетілген. Неміс-швед оқымыстысы Себас­тиан ­Мюн­стер 1544 жылғы карта­сында «Қозақи орда» деп жаз­ған. Бельгиядан, тағы басқа ел­дер­­дің архив, кітапхана, музей­лері­нен табылған көптеген кар­таларда «Қазақия», «Қазақ ордасы», «Қассақтар», «еркін Қазақ мемлекеті» деген атау­лар бар. Бұл карталарда ел­дің тұтас шекарасы нақты белгі­ленген. Олардың кейбірі шетел оқулықтарына енгізілген. Италиялық бір картада «еркін түркілер мемлекеті Қазақия» деп аталған.

«Дүниежүзі мойындаған кар­тограф Герард Меркатор­­дың картасына түскен біз ба­қыт­­ты ұлтпыз. 1773 Ұлыбрита­ния, Вене­ция, Аустрияда Қа­зақ мем­ле­кеті мектептегі гео­гра­­фия оқу­лығына енген. Бұл ака­демиялық кітаптағы дерек­тен де құнды саналады» дейді Мұхит-Арда­гер Сыдық­назаров.

Дүниежүзілік картографтар мен саяхатшылардың кейбірі шекараны сызумен қатар сол елдердің өзіне тән ұлттық ерек­шеліктерін сурет түрінде бейнелеген. Біздің қазақ даласының суреттері: бес қаруы сай аттылы жауынгерлер, түйелі көш, киіз үй мен ат арбалар, баласын бауырына алған аналар, тіпті қылыш ұстап, атқа мінген аналар да көрініп қалады. Кас­пий, Жайық, тағы басқа жер-су атаулары да сол қалпы жет­кені байқалады. Бір ғажабы, Кенесары хан заманынан 300 жыл бұрынғы қазақ даласының тұлғаларын суреттеп салған. Сол салт аттының суреті қазіргі Астана қаласында тұрған Хан Кененің ескерткішінен айнымай қалған.

1856 жылы Франциядан шық­қан картаға түскен елдер туралы маңызды ақпараттар беріліпті. Сонда қазақтардың саны 4 жарым млн деп көрсе­тілген. Берідегі Әлихан Бөкей­ханның сөзін есепке алғанда, бұл – тарихшылар үшін аса ма­ңызды дерек.

Автордың таныстыруы­нан кейін қоғам қайраткері Әділ Ахмет, Парламент Мәжілісінің VII шақырылым депутаты Айгүл Құспан, тарих ғылымдарының докторы, про­фессор Бүркіт Аяған, Мем­лекеттік сыйлықтың лауреаты Сауыт­бек Абдрахманов жылы лебіздерін білдіріп, сал­мақты ой өрбітті. Қазақстан Рес­пуб­ликасының Бельгия Король­дігіндегі Төтенше және өкілетті елшісі Марғұлан Баймұхан онлайн қосылып, пікірін жұптады. Кітап авторы елшіге іс-шара­ның басында алғыс жаудырып, аталған кітаптың жарық көруіне көп еңбек сіңіргенін атап өтті.

Әзірге кітап Ұлттық ака­де­миялық кітапханаға, Сирек кі­тап­тар мен қолжазбалар қо­ры­на, тағы басқа бірнеше маңызды орын­дарға табысталды.