![Тарихы тереңге бойлаған кітапхана](/media/2023/05/16/rukhaniyat-16-05-4.jpg)
Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
– Бақытжамал Қайырбекқызы, тұғыры биік, экономикасы қуатты елімізде ұлтымыздың тарихы мен жетістіктерін кеңінен насихаттап жүрген кітапхананың қалыптасу кезеңіне тоқталсаңыз...
– Бүгінгі таңда Ұлттық кітапхана 7 млн бірліктен астам бай кітап қоры және 50 мыңға жуық оқырманы бар, елімізде жетекші ғылыми-әдістемелік орталыққа айналып отыр. Ұлттық кітапханада жинақталған, білімнің барлық саласын қамтитын заманауи құжаттар мен қазақстандық газет-журналдардың, қолжазбалық құжаттар мен алғашқы баспа өнімдерінің, ноталы-музыкалық басылымдар мен күйтабақтардың бірегей қоры, шын мәнінде, халқымыздың баға жетпес мұрасы. Сонымен қатар бізде ғылымның барлық саласы бойынша қорғалған Қазақстан мен ТМД елдері ғалымдарының кандидаттық әрі докторлық диссертацияларының ғылыми қоры, авторефераттары сақталған.
Оқырмандар саны күннен-күнге артып, олардың ақпаратқа еркін және шектеусіз қолжетімділігін қамтамасыз ету мақсатында кітапхана қоры оқырманның талғамына сай отандық және шетелдік өзекті тарихи, ғылыми, ғылыми-көпшілік әдебиеттермен, сондай-ақ мәдени, ғылыми және көркем құндылығы жоғары басылымдармен, басқа да ақпараттық ресурстармен толықтырылады. Кітап қорын жетілдірудің негізгі көзі басылымдардың міндетті тегін даналары ұлттық репертуарды барынша қамтамасыз етіп келеді. Кітап қоры мемлекеттік бағдарламалар, сатып алу, сыйға тарту, халықаралық кітап алмасу және басқа да жобалар арқылы қамтылады.
Кітапхана «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көрген басылымдардың депозитариі. «Бабалар сөзі», «Қазақ халқының философиялық мұрасы», «Әлемдік философиялық мұра», «Әлем әдебиеті кітапханасы», «Әлемдік саясаттану антологиясы», «Әлемдік әлеуметтану антологиясы», т.б. сериялармен жарық көрген басылымдар бірегейлігімен және қайталанбас туындыларымен ерекшеленетін халқымыздың мәдени мұрасының ажырамас байлығына, рухани құндылықтарына айналды.
Көне қолжазбалар, алғашқы қазақ кітаптарының топтамасы, шығыс баспа кітаптары, орыс, батысеуропалық көне баспа кітаптар сақталған сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар қоры – біздің мақтанышымыз. Соның ішінде зерттеушілер үшін ғылыми қызығушылық тудыратын ХІІ-ХІХ ғасырлардағы тарих, география, медицина, математика, философия және лингвистика туралы шығыс қолжазбаларының бай қоры аса құнды.
– Өзінің құндылығымен ерекшеленетін қолжазбаларды атап өтсеңіз?
– Сирек қорда сақталған мұраның ішінде ең көнесі – куфа жазуы нұсқасындағы XII ғасырдың Құраны және XVIII ғасырда насих үлгісіндегі ең үлкен Құран. Сондай-ақ парсы ақыны Фирдоусидің көне әдеби тілдегі «Шахнаме» (XVIII ғ.), 2003 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасының Халықаралық тізіліміне енгізілген Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметтер» (XIX ғ.), «Рисала: Миратул-қулуб» (XVIII ғ.), «Насабнама», яғни Қожа Ахмет Ясауидің ата-тегі туралы шежіре (XVII ғ.) және Сүлеймен Бақырғанидің «Хикметтер» (XVI ғ.) қолжазба кітаптары – баға жетпес жазба ескерткіштері.
Одан кейін алғашқы қазақ баспа кітаптарындағы қазақ әдебиеті классиктерінің еңбектері, қазақ ағартушыларының көзі тірісіндегі басылымдары, мысалы, Ы.Алтынсарин, Ж.Аймауытұлы, М.Жұмабаев, М.Дулатұлы шығармалары бар. Алғашқы мерзімді басылымдардың, оның ішінде «Түркістан уалаятының газеті», «Қазақ», «Айқап», «Садақ», «Абай», «Шолпан», «Жас қазақ», «Таң», «Еңбекші қазақ», «Советская степь» газеттері, «Әдебиет майданы», «Әйел теңдігі» газет-журналдары сақталған. Қазақ қоғами өмірінің шежіресі болған бұл басылымдардың халықтың ұлттық сана-сезімінің оянуына шексіз үлес қосқаны белгілі.
Өкінішке қарай, уақыт өткен сайын жазба ескерткіштері физикалық жағынан ескіріп, тозады, қор сақталымының тиісті деңгейде қамтамасыз етілмеуі салдарынан құжаттардың ішінара немесе толық жоғалу қаупіне әкеледі. Сондықтан жаңа технологиялардың дамуы мен жаһандану дәуірінде халқымыздың аталған асыл мұраларын сақтап қалу өзекті мәселе болып тұр. Осы бағытта кітап қорын кең ауқымды сандық белгілеу бойынша жұмыстар күнделікті жүргізіледі. Құжаттарды ұзақмерзімді сақтау мақсатында кітапхананың Консервация, қалпына келтіру және түптеу қызметімен алдын алу шаралары, құжаттарды биологиялық, физика-химиялық тұрақтандыру, зарарсыздану, өңдеу, басқа да іс-шаралар жүзеге асырылады.
Бүгінгі оқырманды тек кітаптар ғана қызықтырмайды, оған жаңа мүмкіндіктер қажет. Сондықтан оқырманға дәстүрлі қызметпен бірге, электронды кітапханалар, каталогтер мен дерекқорлар ұсынылады. Бұл тұрғыда біздің мамандарымыз енгізген Web-РАБИС республикалық автоматтандырылған кітапханалық-ақпараттық жүйе пайдаланушылар үшін жан-жақты қарастырылған.
– Еліміздегі кітапханалардың ғылыми-әдістемелік орталығы ретінде өңірлік кітапханаларға қалай қолдау көрсетесіздер?
– Біздің кітапхана өңірлердің ғылыми-әдістемелік орталығы ретінде жүйелі көпжақты қызметті жүзеге асырып, қызметтің барлық бағыты бойынша әдістемелік және тәжірибелік көмек көрсетеді. Ұлттық кітапханалық жүйенің құқықтық негіздерін қалыптастыруға, кітапхана ісін реттейтін нормативтік-құқықтық актілерді, нұсқаулықтарды, стандарттарды әзірлеуге қатысады. Кітапхана ісінің жағдайын зерттеп, сараптаумен және оның дамуын болжаумен айналысады, стратегиялық басымдықтарын анықтап, тиімді әдістемелік шешімдерді қабылдайды. Осы бағытта республикадағы кітапхана ісінің жағдайы бойынша өңірлік кітапханалардың жыл сайынғы статистикалық мәліметтер негізінде әзірленетін «Қазақстан кітапханалары. Мәліметтер. Сандар» ақпараттық-сараптамалық жинағы республика кітапханалары туралы негізгі көрсеткіштер жөнінде толық мәліметтерді береді.
Өкінішке қарай, аймақтардағы кітапханашылардың кітапхана ісін жаңғыртудың өзекті бағыттары бойынша бұрын алынған білімі мен дағдыларын жетілдіруге мүмкіндіктері жоқ. Дегенмен Ұлттық кітапханада республика кітапханашыларының кәсіби білім деңгейлерін арттыру мақсатында арнайы ашылған Каталогизатор және Жазба құжаттарын консервациялау және қалпына келтіру мектептері жұмыс істейді. Оларда оқу-үйрету және тәжірибелік курстар, семинарлар, кәсіби тағылымдамалар, кеңестер өткізіледі. Оқу курстарынан өтуге сұраныс көбейіп, тыңдаушылар саны жылдан-жылға артып келеді. Сонымен қатар дуалды білім беру жүйесі аясында кітапханалық факультет студенттерінің теориялық және тәжірибелік дайындықтарын қатар жүргізетін «Кітапханатану және библиография» кафедрасы жұмыс істейді.
2017 жылы Ұлттық кітапхананың бастамасымен республика кітапханаларының жұмысын нығайту және үйлестіру мақсатында Қазақстан Кітапханалық одағы құрылып, бүгінгі күні жемісті еңбек етіп отыр. Одақты құрудағы мақсат – еліміздің кітапханаларын біріктіріп, олардың мүдделерін білдіретін және қорғайтын, кітапхананың және кітапханашы мамандығының әлеуметтік мәртебесін көтеруге, сондай-ақ кітапханалардың мүмкіндіктерін кеңейтуге ықпал ету. Жыл сайын облыстық кітапханалар басшыларының қатысуымен одақ кеңесінің отырысы өткізіліп, ой-пікірлерімен бөлісіп, саладағы қордаланған мәселелер талқыланады. Қазіргі таңда одаққа 163 кітапхана мүшелікке тіркелген. Сол кезден бастап «Кітап және Кітапхана. Книга и Библиотека. Book & Library» кәсіби журналы жарыққа шығады. Журнал сараптау, кітапхана саласындағы өзекті мәселелер мен айтулы оқиғалар, кітап пен қоғам байланысы, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, т.б. түйінді мәселелерді көтереді. Сонымен қатар республика кітапханашыларын ынталандыру мақсатында «Қазақстанның құрметті кітапханашысы» төсбелгісі табысталады.
– Әңгімеңізде ағартушылық қызметтің де жолға қойылғанын айттыңыз...
– Иә, Мемлекет басшысының халыққа арнаған жолдаулары мен бағдарламаларын іске асыруда қазіргі заманға сай, рухани жаңғыру міндетін жүзеге асыру аясында оқырмандарды кітап оқуға тарту, халықтың түрлі топтарын әлемдік және қазақстандық құндылықтарға, іргелі білім алуға жұмылдыруға, кітап оқуға тұрақты қызығушылығын, қоғамның ақпараттық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған мақсатты жұмыстар қолға алынған. Ғылыми және шығармашылық зиялы қауым, ақын-жазушылар, қоғам және мемлекет қайраткерлерінің қатысуымен кітап көрмелері, тұсаукесерлер, шығармашылық кештер мен кездесулер, дөңгелек үстел және түрлі мәдени-көпшілік іс-шара ұйымдастырылады. Мәселен, 2020 жылы ұлтымыздың ұлы тұлғалары Әбу Насыр әл-Фараби мен Абай Құнанбаевтың мерейтойларына арналған рухани және шығармашылық мұрасын кеңінен насихаттау мақсатында Абай және Әл-Фараби ғылыми орталығы ашылды. Бұл орталықтар олардың еңбектерін, әдеби мұрасын терең зерделеуге және көпшілік іс-шараларды өткізуге мүмкіндік береді. Өткен жылы ұлттық «Оқитын ұлт» жобасы аясында Мұхтар Әуезовтің туғанына 125 жыл толуына орай «Мұхтар Әуезовті оқимыз» халықаралық байқау-акциясы ұйымдастырылып, оған ТМД елдерінен және өз еліміздің кітапханашылары қатысты.
Биыл Түркі мемлекеттері ұйымы жарияланған Түркі өркениетінің даму жылы және ТүркСОЙ-дың 30 жылдығы аясында көрнекті жазушы Кемел Тоқаевтың 100 жылдық мерейтойына орай кітап көрмесі және дөңгелек үстел Бішкек қаласында ұйымдастырылды. Сәуір айында Ә.Науаи атындағы Өзбекстан Ұлттық кітапханасында осындай іс-шара өтпекші.
Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың кітап оқудың жоғары мәдениетін қалыптастыру, балалар мен жасөспірімдердің кітап оқуға қызығушылығын арттыру қажеттілігі, жастардың кітап оқу сауаттылығын дамыту туралы бірқатар тапсырмасына сәйкес 2021 жылы жарияланған «Балалар мен жасөспірімдердің кітап оқуын қолдау жылы» және былтыр жарияланған «Балалар жылы» аясында балалар мен өскелең ұрпақты кітап оқуға тарту, кітап оқу мәдениетін көтеруге және кітап оқуға қызығушылығын арттыруға бағытталған іс-шаралар кеңінен ұйымдастырылды. Жыл сайын, дәстүр бойынша 23 сәуір – Бүкіләлемдік кітап және авторлық құқық күніне орай «Кітап шоу» атты ауқымды кітап мерекесі өткізіледі. 15 қазан – Алматы қаласы кітапханалары күніне орай «Мен таңдаған мамандық!» атты мерекелік концерт ұйымдастырылып, жоғары және орта арнаулы оқу орындары студенттерінің қатысуымен Ашық есік күні өтеді. Іс-шараны өткізудегі мақсат – кітапханашы мамандығының беделін арттыру, оны дәріптеу, кітапханалардағы кәсіби кадрлардың тапшылығын жоюға жәрдемдесу, болашақта оларға деген сенімділікті арттыру.
Соңғы екі жылда Мемлекет басшысының қолдауымен кітапхана саласына, кітапханашылардың әлеуметтік жағдайына баса назар аударылып, сала қызметкерлерінің жалақысы өсті және де 2025 жылға дейін жыл сайын 20%-ға көтерілетін болады. Өткен жылы 24 қазан Кітапханашы күні болып ресми бекітілді. Бұл – біз үшін үлкен жетістік. Осы күнді атап өту – кітапханашы мамандығының мәртебесін көтеріп қана қоймай, осы мамандыққа деген мақтаныш сезімін қалыптастырып, кітапханашының қарапайым еңбегін, кітапхананың қоғам дамуында алатын әлеуметтік маңызды рөлі айрықша екендігін көрсетеді.
Елімізде тұратын этностарды кітап қорымен қамту, ғылым мен мәдениеттің дамуы арқасында ақпаратпен қамтамасыз ету, болашақ ұрпақ үшін рухани құндылықтарымызды сақтау библиографиясыз мүмкін емес. Бұл бағытта кітапхана халқымыздың тарихи жадының куәсі ретінде еліміздің тарихы, мәдениеті және өнері жөніндегі іргелі библиографияны қалыптастырады деп айтуға болады. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қазақ зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері мен тарихи қайраткерлерінің есімдерін насихаттау мақсатында «Қайта оралған қаламгерлер», «Қазақ әдебиетінің классиктері», «Қайта оралған есімдер» сериялы библиографиялық көрсеткіштері жарық көрді. «Алаш қозғалысы: тарих және қазіргі заман», «Қазақстан тарихы (көне дәуірден XX ғасырдың бас кезіне дейін)», «Қазақ мемлекеттілігінің дамуы (ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін)», «Егемен Қазақстанның философиялық ғылымдары», «Қазақстаның археологиясы мен этнологиясы», «Қазақстан этностары», «Қазақстанның көркем әдебиеті», «Қазақ дипломатиясы», «Дала фольклорының анталогиясы», т.б. көрсеткіштер құрастырылды. «Қазақстан өнері» биобиблиографиялық сериясы аясында төл мәдениетіміздің дамуына зор үлес қосқан өнер қайраткерлеріне арналған ұсыныстық көрсеткіштер жарық көрді. Соңғы жылдары Тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай «Тұғыры биік Тәуелсіздік», «Тәуелсіздік жылдарындағы балалар әдебиеті», «Қасіретті жылдар (Кәмпеске. Халық көтерілісі. Ашаршылық. Қуғын-сүргін)», сондай-ақ қазақ халқының ұлы тұлғаларының мерейтойлары аясында «Жамбыл Жабаев», «Ахмет Байтұрсынұлы», «Мұхтар Әуезов», «Салық Зиманов», «Роза Бағланова», «Мұқағали Мақатаев», т.б. көрсеткіштер мен жыл сайын «Қазақстан Республикасының аталып өтілетін және еске алынатын айтулы күндері» күнтізбесі шығарылады.
Ұлттық кітапхана елімізді халықаралық кітапханалық-ақпараттық кеңістікте танытуда көптеген халықаралық ұйым мен бағдарламаға, олардың арасында «Еуразияның алтын топтамасы», «Манускрипториум» – қолжазбалар мен басқа да сирек басылымдардың сандық еуропалық кітапхана сияқты халықаралық жобаларға қатысу біз үшін еліміздің кітап қорларын насихаттауға және әлем оқырмандарына ұлттық жазба мұрамызды таныстыруға мүмкіндік беретіндігін сөз еткім келеді. Қазірігі таңда өзара кәсіби тәжірибе алмасып, ТМД елдерінің ұлттық кітапханаларымен ынтымақтастық қарым-қатынас орнатылған. Кітапханамызда Түркия, Қытай, Ресей, Иран, Пәкістан, Корея және Үндістанның шетелдік кітаптар бұрышы аясында дипломатиялық миссия өкілдерімен тығыз байланыста жұмыс жүргізіледі.
Сонымен қорытындылай келе түйгеніміз, ғасырдан аса тарихы бар еліміздегі Ұлттық кітапхананың алға қойған мақсаты айқын. Соған сай кітапхана ақпараттық-кітапханалық қызметтің барлық түрін қолдана отырып, қоғамның рухани жаңғыруына, сапалы адами капиталын арттыруға және қоғам алдындағы өзекті мәселелерді шешуге барынша өз үлесін қосып отыр.
Әңгімелескен
Гүлмира БАҒЫТҚЫЗЫ,
«Egemen Qazaqstan»