![АЭС-тің айналаға әсері қандай?](/media/2023/05/24/terminator-24-05-1.jpg)
Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Мемлекет басшысы халыққа арналған Жолдауында атом энергетикасының маңыздылығын кәсіби түрде түсіндіру қажеттілігі туралы тапсырма берген болатын. Осыған орай «Қазақстандық атом электр стансалары» компаниясы елімізде атом энергетикасын дамыту, АЭС құрылысы жобасын жүзеге асыру бойынша халық арасында ақпараттық-ағартушылық түсіндіру жұмыстарын дұрыс жүргізу нәтижесінде бүгінгі таңда ел ішінде атом энергетикасының маңыздылығы мен қажеттілігін қолдаушылар қатары ұлғайып келеді.
Бұл ретте АЭС құрылыс жобасына қатысты қоғамды алаңдатып отырған қоршаған орта мәселесіне байланысты жақында Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде «Самұрық-Қазына» АҚ-ның еншілес кәсіпорны «Қазақстандық атом электр стансалары» ЖШС-ның ұйымдастыруымен «АЭС-тің экологияға және адам денсаулығына әсері қандай?» тақырыбында республикалық деңгейде дөңгелек үстел өтті.
Іс-шараға Энергетика министрлігі мен Экология және табиғи ресурстар министрлігінің өкілдері, Астана қаласы бойынша Экология департаментінің мемлекеттік экологиялық бақылау басқармасының басшысы Жансая Ахметова, «Зеленый мост» ЖШС директоры Виталий Кузин, «Green Sustainability Institute and Partnerships» ЖШС директоры Руслан Муратов, «Қазақстан Азаматтық альянсының» президенті Бану Нұрғазиева, «Қазақстандық атом электр станцсалары» ЖШС Атом энергетикасы басқармасының жетекші инженері Құмар Әусенов және тағы басқа мамандар қатысып, атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері, оның артықшылықтары мен АЭС құрылысының жобасы аясында талқылау өтті.
Энергетика министрлігінің Атом энергетикасы және өнеркәсіп департаменті директорының орынбасары Гүлмира Мұрсалова: «Әзірше, болжаммен екі реакторы бар 1 АЭС-ті бір орынға орналастыруды ғана қарастырып отырмыз. Реактор көп болған сайын құрылыстың жалпы құны да арзанырақ болады. Ал АЭС құрылысында бірінші блок барлық уақытта да екіншісіне қарағанда қымбатқа түседі. Өйткені екінші блоктың құрылысы кезінде тәжірибе де, жобалық-сметалық құжаттама да, дайын алаң да, қандай да бір инфрақұрылым да болады», деді.
Оның айтуынша, АЭС құны инфрақұрылымын кеңейту, жер сілкінісіне қауіпсіздігін күшейту сынды көптеген факторға байланысты ауытқып тұрады.
«Қазақстан атом электр станциялары» ЖШС Атом энергетикасы басқармасының жетекші инженері Құмар Әусенов: «Атом электр стансасын жобалаумен айналысып жатқанымызға 5 жыл болды. Мұның бәрі электр энергиясының тапшылығына байланысты. Біз көптеген жобаны қарастырдық, өлшем шарттарын әзірлеп, бағалау жүргіздік. 2019 жылы 9 компанияға сұраныс жіберген едік. Олардың ішінде америкалық, ресейлік, корейлік және қытайлық 5 компания жауап берді. Бұл 4 елдің технологиясы шамамен бірдей, ұқсас әрі қауіпсіз», дейді. Сонымен қатар ол қазірдің өзінде тапшылық шырқау шегіне жетіп қалды. Бүгінде 1 гигаваттқа дейін энергия тапшылығы бар. АЭС қана базалық сенімді энергия бере алады. Әрине, жылу стансасы да бар. Бірақ олар көміртегін бөледі. Балқаш маңына АЭС салынғанда көл суының 3 пайызы ғана буланады. Президент 2060 жылға қарай көміртексіз энергетикаға, яғни атом электр стансасы мен жаңартылатын энергия көздеріне көшуге тапсырма берген болатын.
Жаңаратын энергия көздері өте жақсы. Бірақ оларға барлық уақытта жағдай бола бермейді. Елімізде біз ойлағандай жел жиі соқпайды, ал түнде күн сәулесі болмайды. Сондықтан халыққа және зауыттарға энергия беру үшін бізге АЭС керек. Оның шығарындылары өте төмен.
«Біз қауіпті шығарындыларға қатысты мәселені пысықтап жатырмыз. Мамандар Ядролық технология қауіпсіздігі ғылыми-техникалық орталығында бірнеше жылдан бері шығарындылар мәселесімен айналысып келеді. Оны шешуге болады деп ойлаймын. Егер станса салар болсақ, көлдің мол көлемімен салыстырғанда су өте аз кетеді. Біз бұл суды турбина конденсаторларын салқындату үшін ғана аламыз. Мәселен, 200 текше метр су алсақ, ол үнемі жүйеде болады. Ал қалған су энергетикалық жабдықтарды салқындату үшін қажет», деді Қ.Әусенов.
Халықты толғандырып жүрген сұрақтардың бірі – қауіпсіздік мәселесіне келсек, «Қазақстан атом электр станциялары» ЖШС Атом энергетикасы бөлімінің инженері Асуан Сиябеков: «Бүгінгі күні әлемде 430-ға жуық АЭС жұмыс істеп тұр. Әрі АЭС-тердің жаңа буыны шығып жатыр. Сол себепті еліміз тек қана жаңа буынды 3+ реакторларын қарастырады. Оның экологияға да әсері аз», дейді.
Еуразия ұлттық университеті Қоршаған ортаны басқару және инжиниринг кафедрасының меңгерушісі Райхан Бейсенова: «Әр балама энергия көзінің пайдалы және зиянды жақтары бар. Соның зияны азын қарастыру керекпіз. Өзімізде шикізат болғандықтан, атом электр стансасы бізге қолайлы энергия көзі деп айтуға болады», деді.
Сонымен әлемдік ақпаратқа көз жүгіртсек, Франция жалпы тұтынатын энергиясының 80 пайызға жуығын АЭС-тен алып отыр. АҚШ-тың энергобалансында 80-жылдары АЭС үлесі 20 пайыз болған, одан кейін бірде-бір АЭС, реакторлар салынбаған. Түгелге жуығы 80-жылдарға дейінгі салынғаны, бірақ әлі күнге дейін АЭС бөлетін энергия мемлекет балансында 20 пайыз қажеттілікті жауып отыр екен.
«Елу жылда – ел жаңа» дегендей, атом электр стансасы да сол сияқты. Қазіргі барлық даму векторы қауіпсіздік, экологиялық және технологиялық бағытқа негізделген.
Мамандардың пікірінше, АЭС құрылысын жүргізуде бір мемлекет жеке дара шешім қабылдай алмайды. Халықаралық ұйымдар бар, оның ішінде АЭХА, әлемдегі АЭС-ке қызмет көрсетуші операторлар, халықаралық деңгейдегі АЭС құрылысына әрі жұмысына қойылатын стандарттар мен талаптар бар.
Сонымен тобықтай сөзді түйіндей келе, АЭС-ке қатысты мәселенің бәрі болашақта энергия көзінің тапшылығын сезінбеу керектігінен туындап отырған жайт. Әрине, электр энергиясы керек және ол Париж келісіміне сәйкес «жасыл энергия» болуға тиіс. Жел мен күн тұрақты базалық генерация бола алмайды. Сондықтан АЭС құрылысы жобасын қолдауымыз аса қажет.