Басылым • 29 Тамыз, 2023

Қазақстандағы референдум нәтижесі

253 рет
көрсетілді
4 мин
оқу үшін

Бүгін елімізде Конституция күні аталып өтіледі. Осындай іргелі мереке қарсаңында Францияның Legavox.fr сайтында елдегі мерейтойға қатысты мақала жариялады. Мақалада былтыр елімізде өткен референдум, қабылданған саяси реформалар, демократияның даңғыл жолына түсу қадамдары кеңінен талқыланған. Төменде француз сайтына шыққан мақаланы аударып ұсынып отырмыз.

Қазақстандағы референдум нәтижесі

Бір жылдай бұрын Орталық Азиядағы ең ірі мемлекет референдум өткізіп, елдің институционалды құрылымын түбегейлі өзгерткен бірқатар конституциялық реформаны мақұлдады.

Президент Тоқаев бір мерзімге қызметіне кірісті, Мәжіліс (Парла­мент­тің төменгі палатасы) үлкен өкілеттікке ие болды, заңгер Эльвира Әзімова төрағалық ете­тін жаңа Конституциялық сот құ­ры­л­ды.

30 тамызда Қазақстанда Конс­ти­туция күні аталып өтіледі. Бұл – 1990 жылдардың басында кеңес өкіметінен егемендік ал­ғаннан кейін елде құрылған саяси институттарға арналған мем­ле­кет­тік мереке. Кейінгі отыз жылдан астам уақыт ішінде Қазақ­стан­ның Конституциясы күшті пре­­зиденттік жүйеден парла­мент­тік жүйеге көшіп, бірқатар өзгеріске ұшырады.

Осылайша, 2022 жылдың қыр­к­үйегінде Қазақстан сайлау­шы­ларының 77 пайызы бірқатар кон­с­титуциялық түзетуді мақұл­да­ды. Соның ішіндегі ең ерекшесі – Президент өкілетігінің қысқаруы. Бұдан бөлек, бір мандатты жүйе енгізіліп, Парламенттің өкілеттігін кү­шейту, азаматтардың шешім қа­был­дау үдерісіне кеңінен қаты­суы қамтамасыз етілді.

Нәтижесінде, ауыл әкімдерін халықтың тікелей сайлауына, сая­си партиялардың Мәжіліске (Қа­зақ­стан Парламентінің төменгі па­ла­тасы) өтуін жеңілдетуге және бі­рінші кезекте бір мандатты округ­терге кандидаттарды енгізуге жол ашылды. Сонымен қатар ха­­лықтың сенімінен шықпаған де­пу­тат­тарды қызметінен босату тетігі енгізілді.

Алайда билікті тиімді бөлу жө­нін­дегі институцио­налды шаралар кешені азаматтардың құқық­та­рын нығайтуға бағытталған саяси реформалармен қатар жүрді. Өлім жазасын Конституциядан алып тастау, гендерлік теңдікті насихаттау, саяси партияларды тіркеу тәртібін жеңілдету референдумда бекі­тілді.

Көптеген үкіметтік емес ұйым­ның өтініші бо­йынша «Бейбіт жиындарды ұйымдастыру және өткізу туралы» Заңға да өзгерістер енгізілді. Осылайша, теориялық тұр­ғыда адам құқығын тиімді қор­ғайтын нақтылау мен нақты айырмашылық жасалды.

Соңғы өзгеріс – 2023 жылдың 1 қаңтарында Конституциялық сот құрылды. Бұл елдегі сот және заң шығару тарихындағы бетбұрыс кезеңі болмақ. Өйткені жаңа органның басты міндеті – Конституцияның үстемдігін қам­­тамасыз ету. Қазақстан билі­гінің хабарлауынша, жаңа Конс­ти­ту­ция­лық сотқа жүгінетін азамат­тар­дың саны артып келеді. Бұл сот жү­йе­сіне сенімнің қайта артқанын көрсетеді. Бұдан былай кез келген азамат өз құқығын қорғау үшін Конституциялық сотқа тікелей жүгіне алады. Қазақстандағы мұн­дай жаңашылдық өңірде алғаш рет тіркеліп отыр.

Қазақстан Президенті Қ.Тоқа­ев­­тың төрағалық қызметке кадр таң­дауы символдық мәнге ие. Заңгер Эльвира Әзімова жаңа Кон­сти­ту­ция­лық соттың басшысы болып тағайындалды. Халықаралық құ­қық саласындағы маман, ең бас­тысы, адам құқықтары жөніндегі бұ­­рынғы уәкіл Қазақстандағы не­гіз­­гі бостандықтарды қорғау­ға жа­уапты болмақ. Бұл тағайын­дау­дың маңызы зор.

Қазақстандағы конститу­ция­лық реформадан бір жыл өткен соң елде демократия жолына түсу қарқынды жүріп жатқаны анық байқалды. Демократия сонау көш­пелілер заманының тарихи мұрасы саналады. Ғасырлар бойы түрлі тайпалардың өкіл­дері арасындағы ең маңызды шешімдер ауқымды алқалы жиындар – құ­рыл­тай кезінде қабылданады. Дала төсінде өзіндік парламенттік де­мок­ра­тиялық жүйені кезең-кезе­ңімен құрып келе жатқан Қазақ­с­тан осылайша тарихи жадын қалпына келтіріп жатыр.