Таным • 19 Қараша, 2023

Бұлдырық көзден бұлбұл ұшып барады

643 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Тілтану ғалымдарының зерттеуінше, жапон лексикологиясының түп-төркіні күріш дәнінде деседі. Ал қазақ халқының сөздік қоры жылқы мен құсқа байланысты екен. Мысалы, «қасқалдақтың қанындай», «құрқылтайдың ұясындай», «ұлардай/ұзақтай шулау», «тұрымтай тұсында», «қызғыштай қорғау», «бұлдырықтай зымырау» деген секілді теңеулер мен тұрақты тіркестерді қолданғанымызбен, оның қандай құстар екенін біле бермейміз. Бұл ретте айтқымыз келгені – бүгінде көзден бұлбұл ұшып бара жатқан бұлдырық құс жөнінде болып отыр.

Бұлдырық көзден бұлбұл ұшып барады

Көсемсөздің шебері Шерхан Мұртазаның «Бұршақ» деген шығармасында бұлдырық құстың болмысына қатысты бірер сөз шығарғаны бар еді. «Құдіреті күшті Құдай бұлдырықтың қа­натын неге осыншама қысқа жаратты екен. Несіне аяды екен? Сонау Тәңіртаудың төсінде ұшқан тастүлек қыранның қанатын бер­мей-ақ қойсын. Қалбаң-қал­баң еткен құладын құстың қауырсынын берсе де жетіп жатыр еді ғой. О, Құдай, соншама пәруана, соншама таза, соншама қанағатшыл, махаббатқа мейлінше адал бұл­дырықтан бір қарыс артық қа­уырсынды несіне аядың?! Еш­кімге, еш нәрсеге зәбірі жоқ, зия­ны жоқ мақұлықты неге мұнша кемтар еттің?! Қанағатсыздан қанағатшылды айырсаң қайтеді? Жүр ғой анау төменде жатқан ауылда неше алуан айқайлаған тауық қораздары. Тауықтар – тарының құлы. Асыранды, басыбайлы, тәуелді бейшаралар. Ал қораздары кердең әрі қомағай. Бір қораз – бір үйір мекіштердің жалғыз байы. Тойымсыз. Өз үйірі аздай көрші үйірдің мекіштеріне де қызығып, көзі қылиланып, құлқын қағып, қағынып тұрады. Бір кем дүние. Бұлдырықтың бір кемдігі – қанатының бір-ақ тұтамдығы», деп толғаған екен қаламгер.

Алайда Шерағаң айтқан сол «тойымсыз қораздар» бұл­дырықтың бір тұтам қанатын сау­даға салып әлек. Сирек кез­десетін және жойылып кету қаупі бар бұлдырықтың қай түрі де елімізде «Қызыл кітапқа» енген еді. Әйткенмен 13 қараша күні Түркістан облысының по­лицейлері Шымкенттен Қы­зыл кітапқа енген құстардың 10 данасын тәркіледі. Тінту ке­зінде ителгілер мен қарабауыр бұлдырық екені анықталыпты. Табиғат қаскөйі құстарды жеңіл көлікпен тасымалдаған.

«Қазір Қылмыстық кодекстің 339-бабы 1-бөлігі («Өсiмдiктердің немесе жануарлардың сирек кездесетiн және құрып кету қаупi төнген, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған түрлерімен, олардың бөліктерімен немесе де­риваттарымен заңсыз ай­налысу») бойынша сотқа дейінгі тергеу жүргізіліп жатыр», дейді облыстық полиция басқар­ма­сының өкілдері.

Ал тәркіленген тағы құстар Шымкенттің мемлекеттік хайуанаттар бағына өткізіліпті.

Былтыр дәл осы уақытта Бұй­ратаудың баурайына бұл­дырық келіп қонды деп бір қуанған едік. Экология министрлігі қылқұй­рықты бұлдырық құсы екенін растап, фотосуретін жа­ри­ялағаны есімізде. Құстың сырт келбеті кәдімгі кептерге ұқсайтынын, салмағы шамамен 200-350 грамм, ұзындығы 40 сантиметрге дейін жететіні, аяғының үш саусағы бірігіп кеткен, аң табаны іспетті екенін жазды мамандар.

Орнитолог мамандардың зерт­теуінше, қарабауыр бұлды­рық – еліміздің оңтүстік-ба­тыс бөлігінде Қамыс-Самар кө­лінде, Бетпақдала мен Зайсан қазаншұңқырында, Кіші Азия және Солтүстік Африканың шөл далаларында кездеседі. Ол – жыл құсы. Елімізге наурыздың ортасынан бастап ұшып келеді. Бір маусымда екі, кейде үш рет балапан ұшырады. Олар көбінесе шөлді аймақ өсімдіктерінің тұқы­мымен қоректенеді, кейде ұсақ жәндіктерді де жейді. Қа­зан-қараша айларында жы­лы жаққа ұшып кетеді. Көбі Үндістан жерінде, аздаған бөлігі Қызылқұмда қыстайды деп есептеледі.

Ресми мәліметтерге сүйенсек, бұлдырықтардың саны жыл сайын азайып барады. Қазір олар Үстірт қорығы мен «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында қорғауға алынып, «Қызыл кітапқа» енгізілген.

Сырдария-Түркістан МӨТП туризм бөлімінің меңгерушісі Ғани Назарбек аталған құстарды қандай мақсатта ұстайтынын айтып берді.

«Ителгілерді шетелге шыға­рып, заңсыз саудалайды. Мұны көбінесе бай арабтар алады. Осы жерде «шекара қайда қарап отыр?» деген заңды сұрақ туындайды. Олар жас құстарды қартайған құстардың құжатымен асырады. Ал қарабауыр бұлдырықтарды жеуге алады. Қазір бұл құстар елімізде жойылып барады. Са­наулы ғана бөлігі қалды», дейді табиғат жанашыры.