Басылым • 04 Желтоқсан, 2023

Абылай жолы туралы жинақ

166 рет
көрсетілді
6 мин
оқу үшін

Өткен апта соңында Мәдениет және ақпарат министрлігі, Ақмола облыстық әкімдігі және «Бабалар рухына тағзым» қоғамдық қорының ұйымдастыруымен елорда төріндегі Ұлттық музейде «Абылай ханның жорық жолдары және Ұлы даланың ұлы тұлғалары» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция өтіп, іс-шара барысында «Абылай ханның қара жолы» атты екінші жинақтың тұсауы кесілді.

Абылай жолы туралы жинақ

Тағылымды басқосуға Парла­мент Мәжілісінің депутаттары, Ақмола облы­сы әкімдігінің қызметкерлері, Мем­лекет тарихы институтының өкіл­дері, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың ға­лым­дары, «Абылай ханның қара жолы» атты республикалық экспедициясы мүшелері және журналистер қатысты.

Аталған жиынға ұйытқы болып отыр­ған дүние – өлкетанушы Мұрат­қажы Ыды­рысұлының же­тек­­шілігімен 2021 жылы шілде­нің 31-інен бастап, тамыздың 14-іне дейінгі аралықта еліміздің орта­лық және шығыс өңіріне ғы­л­ыми зерттеу ма­қ­са­тында жо­рық жасаған «Абылай хан­ның қара жолы» атты республи­­ка­лық экспе­­ди­­ция­ның қорытынды есебі.

Жорық жетекшісінің айтуы­на қара­­ған­да, экспедиция мүше­ле­рі жарты ай мерзімде 8000 ша­­­қы­­рым жол жүріп, өлке тари­хы­­мен танысқан. Яғни алғаш­қы­ қадамына арқадағы тарихи ны­сан Сырымбеттен бастаған жорықшылар жолай Бурабай ауданы аумағындағы Кенесары ауы­­лын жанай өтіп, орта ғасырда Шай­бан әулетінің сұлтандары уақыт­ша қоныс қылған Жал­тыр­ға соғып, әрі қарай қазақ арыс­тарының ізі қалған Қара­өткелге аялдап оңтүстік-шығыс­ты­ бетке алған.

«Осы сапарымызда Ерей­мен­тау – Екібастұз – Баян­ауыл арқы­лы Сарыарқа­ның құй­қа­лы мекені Семізбұғы – Бота­қара, Қарқаралы – Қазылықты көктей өтіп, ХХ ға­сыр басындағы алаш астанасы Семейге ат басын тіредік. Одан әрі ежелгі тарихымыз тұнып жатқан Шы­ғыс Қазақстан жеріндегі атақ­ты­ Шілікті қорғандарын көзі­мізбен көріп, одан кейін Алтай мен Алатауды жалғап жатқан Тарбағатай тауларын бөктерлей жор­тып, Жетісудың жиегіне жеттік. Әрі қарай Балқаш – Ақ­жал – Ақсу – Аюлы арқылы ұйық­ мекен Көкше­тау­ға оралдық. Бүгін осы экспедиция бары­сын­да жинақталған материалдар­ негі­­зінде құрастырылған кітап­тың тұсауы кесіліп отыр», деді өлкетанушы Мұрат­қажы Ыды­рыс­ұлы.

Жиын барысында алғашқы болып сөз алған Ақмола облысы әкімінің орынбасары Алты­най Әміренованың айтуына қарағанда, аталған экспеди­ция 2018 жылы жергілікті әкімдіктің қол­дауымен құрылған екен. Яғни облыс басшылары бұндай рухани-тарихи өлкетану жұмысын қолдайды. Соның бір дәлелі ретінде Ақмола облысының әкімі Марат Ахметжановтың құттықтауын оқып берді. Онда: «Абылай ханның қара жолы» атты республикалық экспе­­­­ди­­цияның зерттеу жұмыстары халқы­­­мыздың тарихи, рухани, мәдени мұра­ла­ры мен салт-дәстүрін, ұлы тұлға­лар­­дың өмірі мен шығармашылығы және еліміз территориясындағы киелі орындарымен танысу бағытында бір­шама құнды мәліметтер жинақ­­тады. Жаңа Қазақстанның өр­кен­­деп өсуіне, Отанымыздың бай­ мәдени құнды­лық­тарын дамы­тудағы елеулі еңбектері үшін экспедиция мүшелеріне шынайы алғысымды білдіремін. Шығар­машылық еңбектеріңізге табыс, отбасыларыңызға аман­дық, мықты денсаулық тілеймін!» де­лінсе, жиынға онлайн қатыс­қан сенатор Талғат Жүнісов пен Пар­ла­мент Мәжілісінің депутаты Айна Мы­сыр­­әлімова да мұндай тағылымды жорық­тың қорытынды шарасы негізінде құрастырылып, жарық көріп отырған туындының ұлт руханиятына берері мол әрі пайдалы екенін атап өтті.

Ал жиынға қатысқан ғалым­дар тара­пынан пікір білдірген Л.Н.Гу­ми­­лев атындағы Еуразия ұлт­тық универ­си­тетінің профессоры, танымал тарихшы-этнолог Жам­был Артықбаев: «Бұл жинақ қазақ тарихында «ерлік дәуірі» атанған Абылай заманына арналып отыр. Бұл кезеңде өмір сүрген тарихи тұлғалардың әрекеті – ел тәуелсіздігін мыңдаған жыл­дық мықты іргетасқа бекітетін алтын тамыр екені ақиқат. Сонымен бірге Ұлы даланың әрбір тауы мен тасы, өзені мен көлі, тоғайы мен орманы тек топонимиялық ескерткіш қана емес, сонымен бірге мыңдаған жылдық тағылымды тарихтың дерегі. Міне, бірнеше жыл бойы Мұратқажы Ыдырысұлы бастаған рес­пуб­ликалық «Абылай ханның қара жолы» экспедициясы ұлан-бай­­тақ қазақ жерін аралап, баба­­ларымыздың ерлік жолында қал­дыр­ған ескерткіштерін түгендеп, оны қалың елге таныстырып жүр. Нәти­жесінде, бірнеше кітап жарық көрді. Өлкетанушының атқар­ған ісіне ризашылық білді­ре­мін», деді.

Келесі кезекте ойын ортаға салған Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлт­тық университетінің профессоры, фоль­клор­­танушы-ғалым Серік Негимов: «Өлке­танушы Мұратқажы Ыдырысұлы ұйым­дастырған ғылыми-тарихи, этно­гра­фиялық экспедиция материалдарында, яғни «Абылай ханның қара жолы» атты кітапта ел тарихындағы, руханият кеңіс­ті­гіндегі ұлы оқиғалар, елдік, мем­лекеттік, ұлттық маңызды идея­лар, түйдек-түйдек қазына-бұйымдар, керуеншілер, ру-тайпа көсемдері, хандар, абыздар, билер, баһадүрлер, жыраулар, сал-серілер жөнінде мәнді мағлұматтар бар. Тарихи, мәдени, әдеби құндылықтарға мейлінше бай бұл басылымда Шаһиахмет хазірет мешіті, Саңғыл би, Қазан­­шы әулие, Қарабура әулие, Ақби­­кеш ­мұнарасы, Баба түкті Шаш­ты­ Әзиз, Ысқақ баб, Бибі Мәриям, Жүніс ата кесенелері жайында тарихи-шежірелік деректер мен аңыздар берілген екен. Бұл кітап болашақ үшін өте құнды туынды болары анық» деді.

Тарихи-танымдық кітаптың т­ұ­сау­­кесер рәсі­міне қатысқан қа­зақ­­тың батыр ұлы, ғарыш­кер, қо­ғам­ қайраткері Тоқтар Әубә­кіров те жиын үстінде өзінің жүрек­жарды лебізін білдірсе, танымал тарих­­шы ғалымдар Қар­жау­бай Сарт­­қо­жаұлы, Бүркіт­бай Аяған, Мем­ле­кет тарихы инс­титутының жетек­ші ғылыми қыз­мет­кері Қанат Еңсенов қатарлы ма­ман­дар­ да өз ойларын ортаға сал­ды. Іс-шара соңында күйші Өтеулі Әділ Абылай ханның «Шаң­ды жо­рық», «Қара жорға» күй­лерін орын­даса, Бір­жан сал ­му­зейінің директоры, дәстүрлі әнші Дәулетхан Мұқтархан әннен шашу шашты.