Мирас • 04 Мамыр, 2024

Ши немесе тіз оқ

41 рет
көрсетілді
2 мин
оқу үшін

Ерте кезде қазақтар тіз немесе ши оқпен құс атқан. Бұл оқтың тіз немесе ши деп аталуына себеп, оқтың тым жіңішкелігі және қатты шиден жасалуына байланысты. Кәнігі мергендер мұндай ши оқтың төрт-бесеуін адырнаға қатар орнатып, бір деммен шашырата атқан.

Ши немесе тіз оқ

Ши оқпен аң-құс атып жатқан мерген Суретші Қоңыр Мұқамәдиевтің жаңғыртпасы

Қазіргі тілмен айтқанда, бытыраның оғы сияқты қатар атылған бірнеше оқ нысанаға бытырап барып тие­тін болған. Атақты Ақ­тамберді жыраудың: «То­былғы түбі құралай, Бы­ты­ратып атар ма екенбіз» (Ақ­там­берді. «Бес ғасыр жырлайды». 1 т., 73-б) дегендегісі осы тіз оқ.

Сол сияқты, Қазақстанның ха­лық жазушысы марқұм Қабдеш Жұ­маділов 1994 жылы жарық көрген «Дарабоз» тарихи романының бірінші кітабының 131-бетінде: «Балқашта тіз оқпен үйрек атушы едік. Ал мына жақта кекіліктен басқа ештеңе көрінбейді» деп жазған екен. Қаламгердің бұл сөзі біздің жоғарыда айтқан «қазақтар тіз немесе ши оқпен құс атқан» деген пайымымызды толықтырып тұр.

Сондай-ақ бұрынғы кезде аталарымыз тіз оқпен жас балаларды мер­гендікке бау­лып, жеңіл са­дақ­пен жат­тық­тырғаны туралы да дерек бар. Бұған дәлел:

2004 жылы жарық көрген «Бабалар сөзі» атты жүзтомдықтың 37-то­мы­ның 238-бетінде:

«Мерген еді жас бала,

Жалғыз шиден оқ атса,

Кетпес еді далаға», –

деген жыр жолдары болса, «Бес ғасыр жырлайды» атты екі том­дықтың бі­рінші кітабының 35-бетінде атақты Шал­киіз жы­раудың аузымен айталатын:

«Алға сап тіз оқ ата көрмеңіз,

Қандыауыздан сыйлы жебе сайламай», –

деген екі жол тіркес бар. Осындағы жыр мәтін­де­рінен ши оқ немесе тіз оқ­тың бұрынғы қазақ өмірін­дегі маңызы туралы ой қоры­тамыз.

Яғни бұрынғы заманда бабаларымыз ши оқ – тіз оқпен топтанып отырған жыл құс­­тарын ататын болған. Өйткені жыл құс­тарын ауыр оқпен атуға келмейді.

Оның сыртында жас балалар әуелі ши оқпен атып жаттығатын болған. Бұл туралы «Ер Тарғын» жырында:

«Жалғыз шиден оқ аттың,

Атқан оғың жоғалттың», –

деген тіркес бар. Яғни болашақта мерген болатын бала ши оқпен атып әбден жат­тығып, машығы толысқан тұста атқан оғын жоғалтатын дә­режеге жеткен.