![Әскери әлеует: бес сатыға жоғарылады](/media/2024/09/06/skrinshot-06-09-2024-085245.jpg)
Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»
Әскери күш-қуаттың саны ғана емес, сапасы жағынан да аспектілерін негізге алатын GFP индексі қорғаныс саласындағы ғаламдық өзгерістер мен үрдістердің маңызды көрсеткіші саналады. Мұнда тек ядролық арсенал ғана есепке алынбайды. Ендеше, биылғы рейтингтің өз елімізге қатысты тұстары мен басқа да қызықты көрсеткіштеріне назар салып көрсек.
Көш басында кімдер тұр?
GFP рейтингі бойынша биыл да әлемнің маңдайалды армиясы АҚШ-тың қолында. Оның құрамында 92 эскадралық минатасушы, 11 авиатасымалдағыш бар, сондай-ақ 886 миллиард долларды құрайтын әскери бюджеті жағынан да көш басында тұр.
Ал екінші және үшінші тұғырға сәйкесінше Ресей мен Қытай орналасқан. Бұл мемлекеттер қуатты құрлық және әуе күштерімен танымал. Төртінші орынға Үндістанның әскері жайғасыпты. Ол «Make in India» бағдарламасы аясында өзінің әскери технологияларын жаңғырту арқасында үздіктер қатарына еніп отыр.
Дамыған әскери-теңіз флоты мен заманауи авиацияға ие Оңтүстік Корея бастапқы бестікті түйіндепті. Ал қазіргі таңда ұзаққа созылған әскери қақтығыс алаңына айналған Украина 18-орыннан көрінген. Батыс елдерінің көмектесуіне қарамастан, Украинаның төменгі орында тұруына соғыс салдарынан ресурстары мен техникасының азаюы, инфрақұрылымының қирап, экономикалық қиындықтарға ұшырауы себеп болса керек.
Орталық Азия елдерінің қауқары қандай?
Global Firepower 2024 рейтингінен біз үшін бір жақсы жаңалықты көреміз. Биыл біздің әскери қуатымыз 5 сатыға жоғарылап, 58-орынға тұрақтадық. Өткен жылы 63-орында едік. Осының арқасында Қазақ елі Орталық Азияда көш басына шығып отыр. Мұндай жетістікке елімізде жүргізіліп жатқан бірқатар кең көлемді шара себеп болған.
Атап айтқанда, біріншіден, қазір біз қарулы күштеріміз қатарында дүркіндетіп ататын реактивті жүйелер (ДАРЖ) мен өздігінен жүретін артиллерияны көбейтіп, әскери техникамызды белсенді түрде жаңғыртып жатырмыз. Соның арқасында ДАРЖ саны жағынан (407 бірлік) әлемде 17-ші, ал өздігінен жүретін артиллерия саны бойынша 21-орында тұрмыз. Бұл ұрыс даласында үлкен басымдық беретін қуатты күш.
Екіншіден, біз телегей теңіз ресурстық базаға ие мемлекетпіз және 2,7 млн шаршы шақырымды құрайтын аумағымыз жағынан әлемде 9-орындамыз. Жердің үлкендігі – стратегиялық артықшылық! Оған қоса, мұнай мен көмір секілді ұлан-ғайыр табиғи ресурстарымыз экономикалық тұрақтылықты қолдау мен қорғаныс өнеркәсібін тұрақты қаржыландыруға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ біз қазір авиация мен көлік инфрақұрылымын дамытуға қомақты қаржы жұмсап келеміз. 1,5 млрд долларды құрайтын қорғанысқа бағытталған әскери бюджеттің арқасында тұрақты түрде оқу-жаттығулар өткізіп, қару-жарағымызды жаңартып отыруға мүмкіндік бар.
GFP біздің еліміздің артықшылықтары қатарында экономикалық әлеуетімізді, әскерді жаңғырту бағытында қолға алған жұмыстарымызды, сондай-ақ ішкі дамыған қорғаныс өнеркәсібімізді атап айтқан. Шынында қазіргі таңда біз өз елімізде әскери техникаларды жасап шығарып, импортқа тәуелділіктен біртіндеп арылып келе жатырмыз.
Ал әлсіз тұстарымыз ретінде халық санының аздығын, сонымен бірге әлі де болса импортқа тәуелді екенімізді көрсеткен.
Орталық Азияда бізден кейінгі екінші орында Өзбекстанның қарулы күштері тұр. Құрлық әскер санының көптігіне қарамастан, бұл ел биыл 65-орынға төмендеген. Бұған әскери техникасын жаңғыртудағы кемшіліктер, әскери өнеркәсіпті дамытуға салынатын инвестицияның аздығы, сондай-ақ әскери-теңіз күштерінің болмауы себеп. Өзбек армиясы аймақтағы ірі күштердің бірі болғанына қарамастан, техникасын уақыт талабына сай жаңғыртып отырмаса, оның жауынгерлік қабілеті төмендей береді.
GFP Өзбекстанның артықшылықтары ретінде әскер санының көптігі мен географиялық орналасуын атаса, әлсіз тұстары ретінде, жоғарыда айтқандай, модернизацияның жоқтығын, табиғи ресурстарының шектеулі екенін көрсеткен.
Нейтралитет саясатын ұстанып отырған Түрікменстан халықаралық әскери альянстардан оқшауланған мемлекет болғандықтан, аталған рейтингте бар болғаны 86-орыннан көрініпті. Әлемдегі ең ірі табиғи газ қорына ие елдің өз әскерін уақыт талабына сай жаңғыртуға мүмкіндігі зор. Алайда бұл бағыттағы әрекетсіздігі мен халықаралық ынтымақтастықтан бас тартуы оның қарулы күштерінің дамуын тежеп отыр.
Орталық Азияның экономикалық даму тұрғысынан соңғы 4 және 5-орындарда тұрған Қырғызстан мен Тәжікстан GFP рейтингінде сәйкесінше 94 және 107-орында тұр. Бұл екі мемлекет те таулы аймақта орналасқандықтан, табиғи қорғанысқа ие. Өйткені таулы жерге жау әскерінің басып кіруі қиын. Дегенмен олардың экономикалық жағынан әлсіздігі мен саяси тұрақсыздығы қорғаныс саласына қаржы құюға кедергі болып отыр.
Ауғанстанмен шектесіп жатқан Тәжікстанның айрықша геостратегиялық жағдайы назар аудартады. Бірақ бұл ел сыртқы көмекке, әсіресе Ресей тарапынан берілетін көмекке тәуелді, сондықтан өзінің әскери мүмкіндігі шектеулі.
Екі мемлекет те Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына мүше. Соның арқасында әрдайым әскери қолдауға ие.
Заман талабына сай жаңғырған армия
Global Firepower 2024 рейтингі көптеген елдің дәл қазіргі уақыттағы әскери қүш-қуатын көрсетіп қана қоймайды, сонымен қатар қорғаныс әлеуетін қолдау мен дамыту үшін экономикалық тұрақтылық, технологиялық прогресс пен халықаралық ынтымақтастықтың рөлі де маңызды екенін паш етеді. Орталық Азия аймағында біздің еліміз әскери ресурстарын арттыру мен армиясының болашағына инвестиция жасау жағынан өзге елдерден озық тұр. Құдайы көршілеріміз түрлі сын-қатерлермен бетпе-бет келіп жатқанда, біз тұрақты саяси ұстанымымыз бен қорғаныс саласында жүргізіп жатқан игі істеріміздің арқасында аймақтағы көшбасылық орнымызды нығайтып, ғаламдық қауіпсіздіктің түрлі тәуекелдеріне жауап беретін күш-қуатымызды қамдап келеміз.
Жуырда әскери қызметшілерді Конституция күнімен құттықтаған Қорғаныс министрі, генерал-полковник Руслан Жақсылықов қазақ армиясының бүгінгі күш-қуаты жайында айта келе: «Ел Президенті – Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев жоғары халықаралық стандарттарға сай келетін заманауи және кәсіби армия құруға бар күш-жігерді бағыттап жатыр. Бүгінде Қарулы күштер заманауи техникамен, оның ішінде отандық қорғаныс өнеркәсіп кешені өнімдерімен де жарақтандырылып келеді. Басқару жүйесіне жаңа технологиялар мен басқарудың жаңа жүйелері белсенді түрде енгізіліп жатыр. Әскерді даярлаудың қарқыны мен сапасы артып келеді. Қазақстан жауынгерлері халықаралық оқу-жаттығулар мен жарыстарда жоғары кәсіби деңгейін көрсетіп жүр», деген болатын.
Айта кетсек, қазір елімізде бірнеше әскери оқу орны жұмыс істейді. Бұл артықшылық түрлі салаға бөлінетін әскери қызметшілерімізді енді тек шетелде ғана оқытпай, өз елімізде де даярлап шығаруға мүмкіндік беріп отыр. Еліміздің бірнеше қаласынан орын тепкен бұл оқу орындарында тек болашақ қазақ офицерлері ғана емес, сонымен қатар көршілес мемлекеттердің жастары да білім алып жатыр.