Фото: incomartour.com.ua
Таиланд – әлемдік ауқымда туристер көп баратын мемлекет. Сондықтан бұл елдің тыныштығына, саяси тұрақтылығына таиландтықтар ғана емес, әлем халқы да мүдделі. Себебі күн жылыса, Азияның оңтүстік-шығысына қарай ағылатын жаһан жұрты ақпандағы референдум мен сайлаудың қалай өтетінін алаңдаумен күтіп отыр.
Нақты айтсақ, Таиландтағы Конституциялық референдум 8 ақпанға белгіленіп отыр. Ел билігі сол күнгі жалпы сайлаумен бірге конституциялық референдумды да қоса өткізіп алуды көздейді. Бұл дауыс беру науқаны жұптасқан түрде өтеді: яғни азаматтар парламент депутаттарын сайлаумен бірге жаңа Ата заңның қабылдануына қатысты азаматтық пікірін растайды.
Бұл науқанды ұйымдастырудағы негізгі мақсат 2017 жылғы қабылданған қазіргі Таиландтың негізгі заңы ретінде қолданылып келе жатқан Конституцияны қайта қарау немесе жаңасын дайындау мәселесіне қатысты болып отыр. Сондықтан референдумда дауыс берушілерге «Жаңа Конституцияны әзірлеуді бастауға келісесіз бе?» деген сұрақ қойылады. Бір ескере кетер жайт, бұл референдум нақты жаңа Конституцияны дереу қабылдау үшін емес, оның қайта құрылуын бастауға халықтың келісімін алу үшін өткізіледі.
Жалпы, Таиландтың саяси жүйесінде кейінгі жылдары тұрақсыздық байқалып жүр. Парламенттің таратылуы мен ішкі қақтығыстар елдегі саяси күштердің тартысын да күшейте түсті. Сондықтан бұл референдум елдің саяси болашағына айтарлықтай ықпал етуі мүмкін.
Бангладеш те Конституциялық реформаның бастауы болғалы тұрған референдумды ақпан айына орайластырып отыр. 12 ақпан күні ел халқы «July National Charter»-ді (Шілденің Ұлттық Хартизмін) және оған сәйкес конституциялық реформаларды қолдайсыз ба?» деген сұраққа жауап беріп, өз позицияларын білдіреді. Еске сала кетсек, 2024 жылдың жазында елде студенттер көтерілген ірі наразылықтар басталған. Қарсылықтар алғашында тек жұмысқа берілетін квотаға қатысты болғанымен, уақыт өте саяси реформалар мен биліктен кетуді талап еткен «шілде революциясына» ұласты. Кей деректерде көтеріліс кезінде мыңнан аса адамның қаза тапқаны айтылады.
Осылайша, биылғы реформа арқылы билік елдің саяси жүйесіне үлкен өзгеріс енгізуді мақсат тұтып отыр. Ең маңыздысы заң шығарушы билік тармағына қос палаталы парламент жүйесі енгізілмек. Бангладештің қазіргі 300 орындық парламенті бір ғана палатадан тұрады. Сондай-ақ сайлау мен биліктік реформалар, мемлекеттік басқару тәртібі, билік тармақтарының теңгерімі сынды қосымша өзгерістердің де тағдыры осы референдумның нәтижесіне байланып тұр.
Ал 13-ұлттық парламенттік сайлауын Бангладеш 13 ақпан күнге белгілепті. Бұл дауыс беру арқылы 300 депутаттық орынға тіркелген үміткерлердің бағы сыналмақ. Жалпы, осы сайлау мен референдум елдің саяси тарихында ерекше орын алғалы тұр. Өйткені бұл науқандар 2024 жылғы елдегі арты төтенше жағдайға ұласқан студенттердің жаппай наразылығынан кейін мақсатты түрде әрі кезектен тыс өткізілгелі отыр.
Сондай-ақ Непалда – 5 наурызда, Вьетнам – 15 наурызда, Словенияда – 22 наурыз күні, ал Мажарстанда 12 сәуірде парламенттік сайлау өткізіледі.
Ал 22 наурыз күні Конго Республикасының халқы болашақ президентін «таңдайды». Бұл науқанды елдің президенті жариялап, уақытын да белгілеп берген. Яғни бұл саяси «бәйгеде» кімнің аты оза шабатынын халық жақсы біліп отыр. Сол себепті сырткөз сарапшылар да бұл сайлауға тәуелсіз бақылаушылардың қатыстырылатынына қазірден-ақ үлкен күмәнмен қарай бастады. Себебі елдің қазіргі басшысы, 82 жастағы Дени Сассу Нгессоның сайлауға түсетінін France 24, AFP сынды беделді ақпарат агенттіктері растады. Нгессо алғаш рет мемлекетке 1979–1992 жылдар аралығында билік етті. Одан кейін өткен ашық сайлауда жеңіліп қалып, тек 1997 жылғы азаматтық соғыста сол кездегі президентті орнынан ығыстырып, билік тізгінін қайта қолға алды. Міне, содан бері Дени Сассу Нгессо Конгоны ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап келеді.
Сондай-ақ 12 сәуір күні Бенинде де президенттік сайлау өткізілгелі отыр. Сонау Африканың батысындағы бұл елдегі сайлаудың да дуы мен шуы олар үшін қиыр шығыс саналатын бізге де жетуі ғажап емес. Себебі қазіргі президент Патрис Талон ел Конституциясы бойынша үшінші мерзімге сайлана алмайтындықтан өз саясатын жалғастыру үшін ресми үміткер етіп республиканың қаржы және экономика министрі әрі билік коалициясының басты үміті Ромуальд Вадагниді қазірден қолдап отыр. Оның үстіне оппозициялық топтардың сайлаудан шет қалуы саяси алаңдаушылықты да күшейтіп барады. Қысқасы, бұл сайлау Бениннің де демократиясының келешегі үшін маңызды оқиға саналады.
Әлем десе, алдымен Америкаға мойын бұратынымыз жасырын емес. Себебі онда бейресми әлем астанасы атанып кеткен алып шаһар Нью-Йорк бар. Жаһандық мәселелерге сөзін өткізіп, тыңдамағандарға тізесін батырып жіберетін ресми Вашингтон бар. Сондықтан АҚШ-та күнделікті тыныс-тіршілік қана емес, саяси өмір де қыз-қыз қайнап жатады. Биылға бұл елде елең еткізерлік еш саяси оқиға жоспарланбаған. Дегенмен АҚШ-тың Таяу Шығыс, Украина мәселелеріне араласып, ара тұра Трамптың күтпеген мәлімдемелері жағдайды күрт өзгертіп жіберіп жатқаны жасырын емес. Әсіресе ұзақ жыл АҚШ-ты «есірткімен улап келе жатыр» деген желеумен Венесуэла президентін өз резиденциясынан айналасы жарты-ақ сағаттың ішінде кісенмен алып шығып, тергеуге әкеткені жаһандық тәртіптің жаңара бастағанын аңғартатындай. Келесі кезек Гренландияны күтіп тұр. Планетамыздағы ең алып аралды біресе басып аламын, біресе сатып аламын деген Америка басшысы қайткен күнде де өз жоспарын жариялап қойды. Дегенмен арал қожайыны Дания өліспей беріспейміз деп отыр.
Ал өзімізге келсек, еліміз саяси реформаны батыл бастап кеткені өздеріңізге мәлім. Бірақ бір палаталы парламенттік реформаның іске асатын уақыты жақындап қалғанын ескерсек, еліміздің саяси өмірінде біраз серпіліс болғалы тұр. Сондай-ақ биыл бірқатар халықаралық ұйымға төрағалық ететініміз анық. Айталық, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 1 қаңтардан бастап еліміз аймақтағы экономикалық интеграциялық ұйымдардың бірі ЕАЭО-ға төрағалық ете бастады. 2026 жылдың соңына дейін еліміз – Халықаралық Аралды құтқару қорының (IFAS) төрағасы. Сонымен қатар биыл Қазақстан түркі елдерінің сауда-өнеркәсіп палатасынің тізгінін ұстайды.
