фото: ratel.kz
Бұған дейін Ұлттық банк төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова Қазақстан мен Ресейдің валюталық нарықтары мүлдем әртүрлі жағдайда жұмыс істейтінін атап өткен болатын. Оның айтуынша, Ресей рублі оның іргелі құнын бұрмалайтын ерекше санкциялық факторлардың ықпалында. Мұндай жағдайда оның күрт ауытқуы теңге үшін бағдар бола алмайды және автоматты түрде KZT/USD бағамына әсер етпеуі тиіс. Осылайша, екі елдің валюталарын қаржылық «декупирлеу» нарық фактісі ғана емес, реттеушінің ресми ұстанымы да болды.
2025 жылғы статистикалық талдау қорытындылары бойынша:
- Теңге бағамының АҚШ долларына қатысты USD/RUB динамикасымен байланысы шамамен 10,1%-ды құрады, бұл әлсіз теріс корреляция ретінде жіктеледі.
- Жаһандық доллар индексіне (DXY) тәуелділік айтарлықтай жоғары болып шықты – шамамен 42,1%, бұл орташа корреляцияны білдіреді
- Теңге әлемдік үдерістерге әлдеқайда сезімтал бола бастады.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, бұл шағын ашық экономика үшін табиғи нәрсе: жаһандық белгісіздік кезеңінде долларға қорғаныс активі ретінде сұраныс артады, қаржыландыру шарттары қатайтылады және дамушы елдердің валюталарына қысым күшейеді.
Жазғы стресс-тест: өтімділік пен интервенция тапшылығы
- Жылдың ең ауыр кезеңі жаз айлары болды.
- Шілде айында доллар бағамы 550 теңгеге жетті, бұл валюта нарығындағы өтімділіктің уақытша тапшылығының салдары.
Негізгі факторлар:
- валюта сұранысы мен ұсынысы арасындағы теңгерімсіздік;
- алыпсатарлық қысым;
- белсенділіктің маусымдық төмендеуі жағдайында нарықтың төмен тереңдігі.
Қазақстан Ұлттық банкіне тікелей валюталық интервенцияға жүгінуге тура келді. Бұл ретте іргелі жағдай қолайлы болып қалды: мұнай бағасы тұрақты түрде барреліне 70 доллардан асты, ал әлемдік нарықта АҚШ долларының әлсіреуі байқалды.
Күзде жағдай түбегейлі өзгерді.
Қазанда Қазақстан қор биржасында (KASE) АҚШ долларымен сауда-саттық көлемі жыл ішіндегі ең жоғары мәндерге жетті. Дәл осы кезеңде теңге бағамы қысқа мерзімге бір доллар үшін 549,2 дейін әлсіреді.
Сарапшылардың бағалауынша, квазимемлекеттік сектор негізгі рөл атқарды. Валюта рыногының шектеулi тереңдiгi жағдайында iрi қатысушылардың операциялары тiптi бейтарап сыртқы жағдайда да сұраныс пен ұсыныс балансын тез өзгертуге қабiлеттi.
Бұл фактор теңгеге экстремалдық мәндерден арылып қана қоймай, орнықты нығайту аймағында жылды аяқтауға мүмкіндік берді.
Жыл қорытындысын шығара отырып, Руслан Сұлтанов 2025 жылы теңге жаһандық нарық пен өтімділіктің ішкі ағындарының ережелері бойынша өмір сүргенін атап өтті.
Оның траекториясына бір мезгілде:
- маусымдық төлемдер және бюджеттік циклдер;
- ішкі нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың нақты теңгерімі;
- ірі институционалдық ойыншылардың іс-әрекеттері енді.
Нәтижесінде теңге бір-екі фактордың «кепілі» болудан арылды және күрделі, көп компонентті қисыны бар валютаға айналды.
Экономика әлі де байланыста: рубль аймағы ешқайда кетпеді
Бұл ретте экономиканың нақты секторында Қазақстан бұрынғысынша рубльдік аймаққа терең интеграцияланған күйінде қалып отыр. Ұлттық банктің 2025 жылғы салалық шолуы өзара есеп айырысуларда ресей рублін пайдаланудың едәуір үлесін көрсетеді:
- өңдеу өнеркәсібі - кәсіпорындардың 55,4%;
- құрылыс - 40,5%;
- ауыл шаруашылығы - 37,3%;
- сауда - шамамен 45% компаниялар рубль бағамының ауытқуының теріс әсерін атап өтті.
Бұл дегеніңіз валюталық нарықтардың арасы ажыраса да, экономикалық өзара байланыс бұрынғысынша жоғары болып қалатынын білдіреді.
Жыл қорытындысы: қарапайым тәуелділіктің орнына күрделі валюта
2025 жылдың басты қорытындысы теңгенің бір валютадан немесе бір сыртқы фактордан туынды болуын түбегейлі тоқтатқаны. Оның курсы енді бірден бірнеше деңгейдің ықпалымен қалыптасады:
- жаһандық қаржылық трендтер;
- ішкі өтімділік;
- маусымдық және бюджеттік циклдар;
- ірі ойыншылардың мінез-құлқы.
Теңге жаңа кезеңге енді – анағұрлым күрделі, болжауға болмайтын, бірақ дербес валюта ретінде өтті. Дәл осы тәуелсіздік валюта жылының басты нәтижесі болды.
Теңгені қорғау
Рубль үшін тәуекелдермен қатар теңге бағамын Қазақстанның Ұлттық банкі белсенді түрде қолдайды. Мақсаты – салыстырмалы тұрақтылықты сақтау және инфляцияның жеделдеуін тежеу, бұл базалық мөлшерлемені арттыруды талап етті.
ҰБ үш сатылы стратегияны пайдаланады:
- Бюджеттік трансферттер үшін Ұлттық қордан валютаны тұрақты сату (қараша айында оның көлемі 600-700 миллион долларды құрады).
- Инфляциялық әсерді болдырмау үшін артық ақша массасын алуды жалғастыру (қарашада 475 миллиард теңгеге жуық).
- Жыл соңына дейін қосымша 1,4 трлн теңге алу жоспарланып отырған алтынмен жасалатын операциялар да эмиссиялық әсерді төмендетуге бағытталған.
