Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «ЕQ»
Былтыр ел экономикасы бір-бірімен қабыса бермейтін факторларды үйлестіре білуімен есте қалды. Үкіметтің экономикалық блогі күмән мен үміттің ортасындағы кезеңді бастан кешті. Жыл басында пессимистік көзқараста болған болжамдар жылдың екінші жартысында жақсы жағына қарай өзгерді. Сарапшылар мұның себебін жаһандық қаржы жағдайының жұмсаруымен түсіндіреді. АҚШ экономикасының төзімділігі, ірі елдердегі бюджеттік қолдау мен халықаралық сауданың ішінара жандануы да қосымша әсер етті.
Ел экономикасы 11 айда 6,4%-ға өсті. Мұндай өсім 2013 жылдан бері байқалмапты. Тіпті 2024 жылдағы 5 пайызбен салыстырғанда, біршама жоғары.
Сарапшылар енді капитал ағындарының әртүрлілігі алдағы экономикалық жоспарларға түзету енгізуі ықтимал екенін алға тартады. Мұнайдың экономикалық өсімге әсері жеке-дара талданатын тақырыпқа айналуға тиіс. Өйткені биыл мұнай өндірісі деңгейі төмендеуі мүмкін, ал былтырғы жоғары базалық мөлшерлемінің әсері осы жылы әлсіреуі ықтимал.
Қаржыгер Әнуар Үшбаевтің айтуынша, бізге саяси экономикалық бағдарламалар жинағы емес, біртұтас экономикалық доктрина керек. Мемлекеттік холдингтерді саяси басқару режімінен ашық экономикалық жауапкершілік режіміне көшіретін кез келді. Сондай-ақ нарықтың беталысын сыртқы геоэкономикалық стратегиямен үйлестіріп алу да маңызды. Бұл фактор, Үшбаевтың айтуынша, «өркениеттік код» үшін емес, биліктегі экономикалық ойлау сапасына арналған емтихан болды. Үкіметтің экономикалық блогінің бұл емтиханнан қалай өткені осы жылдың алғашқы жарты жылдығында белгілі болады.
Аймақтардың дамуы мен экономикалық өсім арасындағы байланыс, донор облыстардың қатарын көбейту туралы Мемлекет басшысының тапсырмасында да жиі айтылады. Үкімет биыл бюджетті дамыту үлесін – 15 пайызға, 2028 жылы 25 пайызға ұлғайтамыз деп уәде етіп отыр. Сарапшы Б.Зиябеков Үкімет осы уақытқа дейін өңірлердің қандай салалар бойынша дамуға бейім екенін толық зерттемегенін алға тартады. Салықты орталықтандыру үрдісі де аймақтардың дамуын тежеп тастады. Мұндай пікірді Мәжіліс депутаты Бақытжан Базарбек те қостайды. Оның айтуынша, Жетісу мен Түркістан облысының республикалық бюджеттен алатын қаржысы 70%-дан асып кеткен. Яғни бұл облыстар өз-өзін қамтамасыз ете алмай отыр. Ал Маңғыстау облысы 2023 жылы «донор» болды. Қазір көмек алатын өңірге айналған. Қазір елде үш донор өңір қалған. «Қалған облыстар өз кірісін әдейі төмен көрсетеді, 2,3 трлн теңгені құрайтын субвенцияға (бюджеттен берілетін қаржы) тәуелді. Демек әкімдер инвестиция мен бизнеске қолайлы жағдай жасай алмай отыр», дейді Б.Базарбек.
Тіпті кейбір донор өңірлердің өзі кей кезде бюджетке алақан жайып қалатынын Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин де айтқан еді. Оның айтуынша, 20 өңірдің 17-сі субвенциялық, орталыққа тәуелділік 49 пайыз деңгейінде сақталып отыр. Қалған үш өңір — Алматы, Астана қаласы және Атырау облысы донор. Бірақ мұның да «шартты» көрсеткіш екенін министр де мойындайды. Басқаша айтқанда, орталықтан қосымша трансферттерді донор аймақтар да алады. «Мегаполис қалаларда, облыстарда ірі жобалардың көбі орталықтан жүзеге асырылады. Бұл дегеніміз метрополитен құрылысы, Астана қаласының жаңа көлік жүйесі, яғни LRT, жайлы мектептер, көліктік және өзге де инфрақұрылымды дамыту жобалары», дейді С.Жұманғарин.
Былтыр еліміз сын-қатер жағдайында да тұрақты экономикалық өсім қабілетін растады. Алайда ұзақмерзімді даму мақсатында инновацияларды ынталандыру, макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау, шикізат нарықтарына тәуелділікті төмендету, инфляцияны бақылау жөніндегі шараларды іске асыру қажет.
Алматыда өткен сарапшылар кеңесінде Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры Наталье Зубаревич бізбен әңгімесінде экономикалық өсім мен халықтың өмір сүру деңгейі арасындағы байланыс әлемдік экономикалық әдебиетте кеңінен зерттелгенін айтып берген. Классикалық теорияларда индустрияланудың алғашқы кезеңдерінде теңсіздік уақытша өсетіні айтылған. Кейін мемлекет пен институттардың араласуымен біртіндеп төмендейтіні елдің инвестициялық климатына кері әсер ететін көрінеді. Оның айтуынша, индустрияландырудың кезеңінде инвестициялық ахуал кәдімгі бағдаршамның шамдарына көбірек ұқсайды. Жасыл аймақта Алматы мен Астана тұр. Елдегі ғана емес, бүкіл әлемдегі инвестициялық ахуал қырық құбылса да бұл мегаполистердің әлеуеті сыр бермейді. Себебі бұл қалаларда адам капиталы мықты, инфрақұрылым дамыған, салық жүйесі тамырланған. Ел батысындағы облыстардың дамуына мұнай дем береді. Ал өзге өңірлердің дамуы бағдаршамның қызыл түсі тәрізді тежеліп тұр.
Ұлттық экономика министрлігі 2026 жылдан бастап «Өңірлерді дамыту жоспары» бойынша жұмыс істейтінін жиі айтады. Бюджет қаржысы тек қажеттіліктерге ғана жұмсалып, Жоғары аудиторлық палата жергілікті бюджеттердің орындалуына аудит жүргізіп отыратын болады. Бұған қоса жаңа Бюджет кодексінде мониторинг, есептілік пен жауапкершілікке қатысты нақты нормалар енгізілді.
