Әдеби кештер һәм қазақ хоры
«Ғалия» медресесі 1906 жылғы 10 қазанда Уфа қаласында ашылды. Медресенің директоры қызметін дін қайраткері Зия Камали атқарды. 1908 жылғы 7 мамырда қазақ меценаты Сәлімгерей Жантөриннің, басқа да уфалық ауқаттылардың көмегімен «Ғалияның» жаңа ғимараты бой көтерді. Аз уақыт ішінде медресе ұлық оқу орнына айналып, университет деңгейіне дейін көтерілді. Медреседе этика, психология, логика, философия, педагогика, алгебра, геометрия, физика, химия, география, экономика, тарих, әдебиет, т.б. пәндер оқытылды. Ресейдің білім жүйесінде алғаш рет денешынықтыру және музыка пәндері осы «Ғалияда» енгізілді. Сонымен қатар сабақтан тыс уақытта медреседе ғылыми, саяси тақырыптағы лекциялар оқылды. Соның арқасында шәкірттер шетінен саяси сауатты, ұлтшыл болып қалыптасты. Медреседе сондай-ақ әдеби, ғылыми, философиялық тақырыптардағы пікірталастар, әдеби һәм сауық кештері өткізілді.
Медресе шәкірттері шетінен өнерлі еді, мандолина, гитара, скрипкада ойнай алатын. Мәселен, «Ғалияның» шәкірті Әбдірахман Мұстафин естелігінде Бейімбет Майлин екеуінің мандолинада ойнауды үйренгенін жазғаны бар (Мустафин.А. Ысын азамат. «Агидель» журналы, №8, 1966 жыл).
Медреседе өткен әдеби, сауық кештерінің де әсері мол болды. Оқу орны ұйымдастырған алғашқы әдебиет кеші 1913 жылғы 13 желтоқсанда «Дворянское собрание» залында өткізілді. Кеш жайында шәкірт Мәннан Тұрғанбаев «Қазақ» газетіне: «13 декабрьде медресе «Ғалия» пайдасына Дуориански собрание залында әдебиет кеші жасалып, һәр түрлі ноғайша ән салынып, өлең айтылып, күй күйленді. Өз ретінде қазақ балаларына да кезек беріліп, арамыздан үні жақсы жігіттер шығып ән салып, тыңдаушыларды риза қылды. Қазақ әндерін ұнатты», – деп жазған болатын (№43, 22 желтоқсан, 1913 жыл). Сол секілді тағы бір кеш 1917 жылғы 9 қарашада медресенің өз ғимаратында өтті. Әдеби кеште медресенің хоры мен оркестрі өнер көрсетті. Бұл жайында «Садақ» журналы:
«...онда біздің қазақ өкілдері аз болса да, қатардан қалмау үшін һәм алаңға шығып үйрену үшін пайдалы нәрсе болғандықтан бір хор, бір жалғыз шығып жырлау міндетін мойнымызға алдық», – деп жазды (№2, 1917 жыл).
Осы екі хабардан түсінгеніміз, медреседе қазақ шәкірттері арасынан хор құралған. «Ғалияның» түлегі, татар ақыны Сайфи Құдаштың жазуынша, медреседе оқыған әр ұлт шәкірттерінің, соның ішінде қазақ балаларының да хоры болған екен. Хорды музыка пәнінің мұғалімі Вильгельм Клименц құрыпты. Тіпті Клименц қазақ балаларынан жеке әншілер де шығарыпты («Яшьлек эзләре буйлап», Казан, 1964). Тіпті медресе шәкірттерінің бастамасымен театр қойылымдары да қойылған екен. Мұның бәрі де қазақ шәкірттерінің медреседе оқып жүріп-ақ өнерімен танылғанын айғақтайды.
«Садақ» қолжазба журналы
«Ғалияда» оқыған қазақ шәкірттер қаламгерлігімен де танылды. Медреседе оқи жүріп, әңгіме-өлеңдерін жазды. Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі», Мағжан Жұмабаевтың «Шолпан» секілді туындылары осы медреседе оқып жүрген кезінде жазылған еді. Сондай-ақ шәкірттер шығармашылығын шыңдау мақсатында «Садақ» деп аталатын әдеби қолжазба журналын шығарды. Журнал 1915 жылғы 9 қарашадан бастап 1918 жылғы 10 ақпанға дейін «Ғалия» медресесі жанынан жарық көрді. Жалпы журналдың 40-тан астам саны оқырманға жол тартты. «Садақты» өмірге әкелген алғашқы редакторы Бейімбет Майлин Бекет болды. Бейімбеттен кейін журнал тізгінін Жиенғали Тілепбергенов (Жекей) ұстады. Сонымен қатар журналдың кейбір сандарына Зияш Алдабергенов (Керей), Қажым Басымов (Сарыалжын) қол қойды.
Бейімбет бар жігерін жұмсап журналды жолға қойса, Жиенғали осы абыройлы міндетті ары қарай жалғастырды. Олар алдына қайтсек елді ағартып, өнерлі елдің қатарына қосамыз, халыққа қалай қызмет көрсетеміз деген үлкен арман-мақсат қойып, жан-тәнімен беріліп жұмыс істеді. Журнал ісіне «Ғалияның» басқа да шәкірттері атсалысты. Атап айтар болсақ, Салахиден Сарталиев (Қараша), Зейнелғабиден Имажанов (Есіл), Әбдірахман Мұстафин (Шашты), Армия Ешкеев (Тоқа), Сабыр Айтқожин (тау баласы), Сұлтан Шоқаев (Қара мылтық), Ғалиақпар Ошақбаев (биші), Әбдірашит Әлімбаев (Омбылық), Әубәкір Қазақов (Жаңғара), Қаһан Ережепов (Тарбағатай) т.б. қазақ шәкірттері журналдың тұрақты авторы болып, «Садақты» сарабдал басылымға айналдырды. Өздері медресе шәкірті болса да, түнде ұйқы, күндіз күлкі көрмей, журналдың өткір де өзекті болып жарыққа шығуына бар күш-жігерін жұмсады.
Мәселе көтерген мақалалар
«Ғалияның» қазақ шәкірттері «Садақ» қолжазба журналын шығарып қана қоймай, сол уақыттағы «Қазақ», «Сарыарқа» т.б. басылымдарға мақала жариялады. Сол арқылы қоғамдағы түрлі түйткілді тақырыптарға қатысты ой-пікірін, көзқарасын ашық білдіріп отырды. Шәкірт Ғайса Тоқтарбеков «Қазақ» газетіне жариялаған мақаласында медреседегі қазақ шәкірттерінің азайып бара жатқанына алаңдаушылық білдірді. «Қазақ ілгергі күнді ойламайды, егер де ойласа, партияға етектен төккен ақшаға медресе салдырса, «Ғалиядай» әлденеше медресе салып, мұсылман әлемінде ең бірінші орын алар еді. Түрік тұқымының байлығы біздің қазақта еді, бірақ не керек, есіл мал есепсіз желге кетіп, «ұстағанының қолында, тістегенінің ауызында» болып барады» деп жазды («Медресе «Ғалияда» қазақ шәкірттері», №36, 1913 жыл).
Ал Мәннан Тұрғанбаев «Қазақтағы» мақаласында медреседе қазақтың 20-30 жастағы жігіті ноғайдың 15-17 жастағы балаларымен қатар оқып жатқанын алға тартып, қазақ баласын жастан оқытпайтынына қынжылыс танытты. Ол мақаласын: «Қазақ мырзалары партия таластырып, ақша шашып атын шығарамын дегенше, мектеп, медресе салдырып, ұлтына қызмет етіп атын шығарса, дүние-ақыретке бірдей атағы жайылып, қалған жақсылығы тарих жүзінде алтын суыменен басылып қалар еді», – деп түйіндеді (№83, 26 қазан, 1914 жыл). Осы екі мақаладан-ақ ғалиялық шәкірттердің қазақтың келешегіне бола қам жегенін, ұлттың ұпайын түгендеуге атсалысқанын байқаймыз.
Ғалиялық шәкірт Ғабдолла Шоқаев «Қазақ» газетінің 1913 жылғы санына қазақша оқуды бір ізге түсіру туралы мақала жазып: «Соңғы жылдарда көріне бастаған қазақша 4-5 әліпби бар еді, олармен де бірыңғай пайдаланушы, жақсы-жаманын айырушылар кем. Осы күні шығып жатқан Ахмет Байтұрсыновтың жаңа емлемен жазылған «Байаншы», «Оқу құралдары» бар, мұны қаншамыз қабыл етіп жатырмыз, мағлұмсыз. Уфада, Орынборда, Қазанда, Троискіде, Стамбұлда, Семейде, Қызылжарда, Қарғалыда оқып жатқан көзі ашық қазақ шәкірттері, сіздер биыл болмаса, келер жылы бәріңіз де мұғалім болғалы, жұртқа қызмет еткелі тұрсыздар, көбіңіз осы күні ел ішінде оқытып жатырсыздар, бет-бетімізбен жайылып, жүреміз бе, жоқ, бір ізге түсеміз бе?» деп тағы бір түйткілдің шетін шығарды. Ғабдолла көтерген мәселеге алты адам үн қосқан. Бәрі де «Қазақ» газетінің кейінгі сандарына жарияланды.
Шәкірттердің мақалаларын топтасып жазған кезі де болды. Мәселен, «Қазақ» газетінде жарық көрген «Мұғалімдерге ашық хат» деген мақалаға медреседе оқып жатқан 38 қазақ шәкірті қол қойды. Шәкірттер былай дейді: «...Біз елдегі қазақ балаларын оқытып жатқан мұғалімдеріміздің қазақша оқу құралдары бола тұрып, ноғай тілінде жазылған оқу құралдарын алдыруларын көреміз. Бұл балаларға бір нәрсе білдірем деген мұғалімге адасқандық. Қазақ балаларын оқытып, бір нәрсе білдіру үшін барынша қазақша оқыту құралдарын һәм «Қазақ» емлесін қолдану тиіс. Мұғалімдерден осыны өтінеміз» («Қазақ» газеті, №162, 23 желтоқсан, 1915 жыл).
Шәкірттер жазған «Емле хақында» деген мақала да осыған үндес. Бұл мақалада шәкірттер: «Әдебиет – жан, матбұғат – соның тәні. Бір халықтың әдебиеті қандай мол, кең болса да матбұғаты жоқ болса, ол жұрт мылқау жұрт болады. Мына біздің әдебиетіміз бұрынғы бабаларымыз заманасында да қандай бай, кең еді һәм бабаларымыз арасында білім мағарифқа қызмет қылған, дүниеге бас болған адамдар да болып өткен еді. Бірақ олар заманында матбұғатымыз жоқ болғандықтан, еңбектерінің бірі де білінбей қалды», – дей келіп, газет ісіне жандандыруға үлес қосуға шақырады (№41, 8 желтоқсан, 1913 жыл). Мақалаға «Ғалияда» оқып жатқан 17 жігіт қол қойды.
Ғалиялық шәкірттер Алаш қозғалысына да біркісідей атсалысты. Жалпықазақ сиезі қарсаңында «Ғалияда» оқып жатқан 28 қазақ шәкірті «Қазақ» басқармасына жеделхат жолдап: «Жалпы қазақ сиезі ашылуына артықша ризамыз. Сиезде алдымен ұлт қорғау мәселесі һәм оқу ісі қаралғанын тілейміз. Қажет болса, біздер құқық милициясына жазылып, ұлтымызды қорғауға даярмыз», – деді (№254, 6 желтоқсан, 1918 жыл). Бұл олардың елдік мүддеге келгенде бұғып қалмағанын байқатады.
Игілік қауымы және кітаптар
«Ғалияның» шәкірттері оқу орнында жүріп, ағартушылықпен де айналысты. Ғалиялық шәкірттер Зейнелғабиден Әміреұлының «Насихат Қазақия» (1909 жылы), Ишағали Арабаев пен Хафиз Сәрсекеұлының «Әліпби һәм төте оқу» (1911), Мұстақым Малдыбайұлының «Қазақша ең жаңа әліппе» (1912), Нұғыман Манаевтың «Иман-Ислам» кітаптары жарық көрді. Сонымен қатар шәкірттер басқа да қазақ авторларының кітабын жарыққа шығаруға қолғабыс жасады. Осы мақсатта ғалиялықтар медресе жанынан Игілік қауымын, қазіргіше айтқанда қор құрды. Бұл қор 1910–1913 жылдары жүйелі жұмыс істеді. 1911 жылы Уфадағы «Шарқ» баспасынан жарық көрген Ғұмар Қараштың «Өрнек», «Тумыш», «Бала тұлпар» деген үш кітабы осы Игілік қауымының қаржысына шығарылды. 1913 жылы «Қазақ» газеті ашылған соң қор жұмысын тоқтатып, қордағы бар ақшаны «Қазақ» басқармасына аударды.
1915 жылы шәкірттер қор жұмысын қайтадан қолға алып, басшысы ретінде Нұғыман Манаевты сайлады. Осы кезде Нұғыманның «Иман-Ислам» кітабы жарық көрді. «Қазақ» газеті жаңа кітап жайында хабарлама жариялап: «Оқу жолындағы пұлы тапшы шәкірттердің бұл жігер-талаптарын қанша мақтасақ та аз», – деп ғалиялықтарды басқаларға үлгі етті. Нұғыманның өзі де газетке пікір білдіріп: «Бұлардың мұнысы байлықтарынан, болмаса еріккендерінен емес, ардақты ұлтын сүйгендіктерінен екендігі белгілі», – деді (№159, 29 қараша, 1915 жыл). Шынында олар кітаптарды қазақтың бір кәдесіне жараса деген ниетпен шығарған еді.
«Ғалия» медресесі шәкірттерінің ұлтын сүйген ұлдарға айналуына оқу орнында сабақ берген Ахмет-Зәки Уәлиди, Ғалымжан Ибрагимов секілді оқытушылар да әсер еткені анық. Себебі олар шәкіртінің шырағын жаға білді. «Ғалия» шәкірттері де аянып қалмады. Медреседе алған тәлімін ұлттың пайдасына жаратты. «Ғалия» медресесін бітірген түлектердің көбі мұғалім болды. Қазақ даласында төте оқу мектептерін ашып, бала оқытты. Мәселен, Нығметолла Күзембаев Ақтөбе уезінен ашылған «Сәуле» мектебінің мұғалімі болса, Мырзахмет Қожақыланов өзі туып-өскен Обаған болысынан мектеп ашты. Сол секілді Нұғыман Манаев медресені бітірген соң өзі туған Бөкей ордасының Екінші Теңіз жағалауы округіндегі «Талап» мектебінде мұғалім болды. Осылайша шәкірттер оқу-білімнің дәнін септі. Міржақып Дулатұлының «Осы күні қазақ арасындағы тәуір мұғалімдердің көбі – «Ғалия» медресесінің жемісі» дейтіні содан.
Медресе шәкірттері сондай-ақ ұлттық, ағартушылық бағыттағы идеяларды да насихаттады. Қазақтың рухани-мәдени өркендеуіне, ұлттық ояну қозғалысына айрықша үлес қосты. Сонымен қатар қазақ ұлтының білім және мәдениет саласындағы жаңғыруының негізін қалады. Сол себепті біз «Ғалия» медресесін ұлт зиялыларының ұстаханасы дейміз.
