Тағы да теңге бағамы туралы

Өткен жылдың тамыз айында еркін айналымға жіберілген төл теңгеміздің бағамы соңғы үш-төрт айда 1 АҚШ долларына шаққанда 330-335 теңге көлемінде тұрақтап, үмітімізді үкілегендей еді. Алайда осы аптадағы теңге бағамының күрт құбылуы көңілді тағы күпті етті. Мәселен, Қазақстан қор биржасында (KASE) 2016 жылғы 27 шілдеде өткен саудада теңгенің АҚШ долларына шаққандағы орташа бағамы 352,01 теңгеге дейін шарықтап, оның алдындағы сауда күнімен салыстырғанда 4,15 теңгеге көтеріліп шыға келді. Әрине, еркін айналымға жібе­ріл­ген ұлттық валютамыздың бағамын енді рынок нарқы анық­тайды. Оған мемлекет те, Ұлттық банк те тікелей әсер ете алмайды. Сарап­шылардың пікірін­ше, мұ­най экспортына тәуелді Қазақ­стан­ның ұлттық валю­тасы­ның құн­сыз­дануы әлем­дік рынок­тағы мұнай бағасының күрт төмен­деуіне тікелей байланысты екен. Бірақ жыл басында 35 долларға дейін құлдыраған мұнай бағасы қазір біршама тұрақтанып, Brent мұна­йының баррелі 49-50 АҚШ долларына дейін өсті емес пе. Сол кезде теңге бағамы неге нығайып, 280-300 долларға дейін төмендемеді? Ендеше, бұл жерде мәселе тек әлемдік рыноктағы мұнай бағасы­ның төмендеуіне ғана байланысты емес екен. Ұлттық валютамыздың беделіне көлең­ке түсіретін басқа да себептер баршылық. Соның бірі – Қазақ­стан экономикасының шектен тыс долларланып кетуінде болып отырғандығы да жасырын емес. Төл теңгеміздің құлдыраған беделін қайта қалпына келтіріп, теңгені тұйықтан шығаруда Ұлт­тық банктің ықпалды шара­лары мен батыл бастамалары керек. Осы ретте төл теңге бағамының кезек­ті әлсіреуіне байланысты Ұлт­­тық банктің ресми түсінігін кел­тір­­­геніміз жөн болар. Қазақ­стан Рес­публикасы Ұлттық банк Моне­­­тар­лық операциялар депар­таменті директорының орынбасары Әділ Мұхамеджановтың айтуын­­ша, қазіргі уақытта теңгеге ер­кін өзгермелі айырбас бағамы режімі қолданылуда. Бұл айырбас бағамы бірқатар факторларға бай­­ла­ныс­ты. Бірінші кезекте, мұнай ба­ға­сына және саудада әріп­тес елдер валюталарының бағам­дарына қарай күнделікті әрі-бері ауытқуы мүмкін. Сонымен бірге, теңгенің бағамына нарыққа қаты­су­шылардың әрекеті, бюджет қара­жатының қозғалысы, салық төлеу кезеңдері және соңғы айлар­дағы – долларсыздандыру үр­дісі сияқты ішкі факторлар да әсер етеді, деп атап өтті Ә.Мұхамед­жанов. Ол ағымдағы жылдың шіл­де­сінде мұнай бағасының төмен­деу үрдісінің байқалғанын, мұ­най өнімдері нарығындағы ұсы­ныс көлемінің өсуі, АҚШ-тағы мұнай­дың жеткілікті қоры туралы деректердің жариялануы, сон­дай-ақ, АҚШ-тағы бұрғылау ұңғы­малары санының ұлғаюы себеп болғандығын да атап көрсетті. Әділ Мұхамеджановтың айтуынша, жоғарыда көрсетілген факторлар 2016 жылғы 26 шілдеде Қазақстан қор биржасында теңге бағамының 350,2 деңгейге дейін әлсіреуіне себеп болған. Ұлттық банк өкілінің теңгенің айырбас бағамының құлдырауына байланысты айтқан ресми жауабы осындай. Осы орайда ерекше атап көр­сететін мәселе, әлемдік ры­нок­­­тағы мұнай бағасы мен төл тең­­геміздің айырбас бағамын бай­ла­­ныс­­тырып, «жауырды жаба то­қу­дай» бергенмен ештеңе ұтпай­­­мыз. Соңғы жылдары бірша­ма әр­та­рап­тандырылған экономи­ка­мыз­дың әлеуеті енді көрінуі керек. Отан­дық тауарға барынша ба­сымдық беріп, «импорт» тасу­мен байыған саудагерлерді тежей­тін уақыт жет­ті. Сататын тауарлары импорттан ғана тұратын «кәсіп­кер­лер» үшін сату салығын өсіру керек. Тауар және қызмет көр­сету баға­сы қара­пайым халық­тың та­бы­сы­ның дең­гейіне бейім­делуі тиіс. Сауда баға­сында ешқа­шан доллар бағамы болмауы керек. Сонда ғана төл тең­ге­міздің беделін берік етеміз. Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»