«Апат айтып келмейді». Алайда, жыл сайын қайталанатын осы су тасқынынан сабақ алып, көктемгі қарғын судың алдын алатын уақыт жетті. Бұрын да қар жауатын. Тіпті, ертеректе үйдің үстінен жүріп кетіп, бүтін ауылдарды басып қалатын қалың қарды көзіміз көрді. Бұрын да көктем келіп, сол қалың қар күрт еритін. Өзендер тасып, ернеуінен асатын. Бірақ дәл осындай жыл сайын қайталанатын апат болған емес.
Биыл су тасқынының қатты болатынын болжау қиын емес еді. Барлық өңірлерде дерлік қар қалың түсті. Мемлекет басшысы көктемгі қарғын суға ертерек дайындалу керектігін үнемі ескертті. Тіпті алысқа бармай-ақ, үстіміздегі жылдың ақпан айында Премьер-Министр Бақытжан Сағынтаевтың төрағалығымен көктемгі су тасқынының алдын алу шараларына арналған Үкіметтің үлкен отырысы өткенін еске салсақ та жеткілікті. Сол отырыста барлық өңірлердің басшылары есеп беріп, көктемгі қарғын суға сақадай-сай екендіктерін мәлімдеген болатын. Үкімет басшысы өңір әкімдеріне, әсіресе, Ақмола, Алматы және Қарағанды облыстарының әкімдеріне өткен жылдардағы кемшіліктерден қорытынды шығарып, елді мекендерге қатер төндіретін көктемгі су тасқынын болдырмаудың барлық мүмкіндіктерін жасау қажеттігін барынша тапсырған еді.
Ал бұл өңірлерде сабақ алатын оқиғалар баршылық. 2010 жылы наурыздың 11-інен 12-сіне қараған түні Алматы облысының Қызылағаш елді мекені су тасқынының астында қалды. Жекеменшіктің қолына берілген «Қызылағаш» су қоймасының қараусыз қалған бөгеті бұзылып, ернеуіне сыймай тұрған тасқын су жойқын күшпен жолындағыны жапыра сарқырай жөнелді. Шырт ұйқыдағы Қызылағаш кентінің бұл жойқын тасқынға қарсы тұрар қауқары жоқ еді. Апат салдарынан 290 адам зардап шегіп, 44 адам қаза тапты. Тұрғындардың мал-мүлкі түгел шығынға ұшырады. 2014 жылы наурыздың 30-ынан 31-іне қараған түні Қарағанды облысындағы Көкпекті кенті су қоймасының бөгетін бұзып шыққан тасқынның астында қалды. Жекеменшіктің иелігіне берілген «Көкпекті» су қоймасы да қараусыз қалған екен. Бұл апат салдарынан 5 адам қаза тауып, 300-ге тарта үй суға батты. 2014 жылы 7 -8 сәуір аралығында Жабай өзені тасып, Атбасар қаласын су алып кетті. Апат салдарынан 400-ге жуық үйді су алып, 250 адам басқа жерге көшірілді...
Бұл су апаттарының салдары талай сараланды. Бірақ апат қасіреттері жергілікті билікке сабақ болмаған екен. Үстіміздегі жылғы 15 сәуірде Атбасар қаласын Жабай өзенінен қорғап тұрған бөгетті су шайып кетті. Қалада 454 үй су астында қалып, 1379 адам басқа жерге көшірілді. 2014 жылғы су тасқынынан кейін қаланы тасыған өзен суы-
нан қорғау үшін Жабай өзенінің жағалауына ұзындығы 9,5 шақырым, биіктігі 7 метр бөгет салу туралы шешім қабылданған болатын. Осы мақсат үшін республикалық бюджеттен 200 миллион теңге қаржы бөлінді. 2014 жылғы су тасқыны кезінде Жабай өзенінің суы 4,5 метрге дейін көтерілген еді. Осыған байланысты Ақмола облысының әкімдігі бөгеттің биіктігін 7 метрге дейін көтеру туралы шешім қабылдады. Сөйтіп, 2016 жылы мемлекеттің қыруар қаржысы жұмсалған бұл «заманауи» су бөгеті пайдалануға берілді. Атбасар ауданының әкімі Андрей Никишов салтанаты рәсімде бұл құрылыс нысанының салынуына байланысты қала су тасқыны қаупінен толық құтылғанын паш етті. Өкінішке қарай, әкім мақтаған нысан алғашқы сынаққа шыдамады. 200 миллион теңгеге тұрғызылған су бөгетін тентек Жабай жылға жеткізбей жоқ қылды. Биылғы жылғы 25 наурызда Ақмола облысының әкімі Мәлік Мырзалин мен Ішкі істер министрінің орынбасары Юрий Ильин көктемгі қарғын судың алдын алу шараларын бақылау мақсатында тікұшақпен өңірді аралады. Сол жолы да бұл жаңадан салынған бөгеттің қауіпсіздігі туралы ерекше мәлімдеме жасалды. Енді не болды? Ел сенімін арқалаған мүйізі қарағайдай әкім-қаралардың екі сөйлегені ме? Айтпақшы, сол жолы Ақмола облысының әкімі биылғы жылы көктемгі қарғын судың алдын алу үшін облыстық бюджеттен 900 миллион теңге қаржы бөлінетінін мәлімдеген болатын. Бұл қыруар қаржының тиімділігі кәне?
Бүгінде елімізде кешенді гидротехникалық нысан ретіндегі 270 су қоймасы бар, оның 62-сі республикалық маңыздағы, 208-і жергілікті маңыздағы су қоймалары. Жергілікті маңыздағы су қоймаларының көпшілігі кәсіпкерлердің жекеменшігіне берілген. Олар бұл су қоймаларында балық өсіріп, аң аулап, пайда табады. Ал су көздерінің қауіпсіздігі мәселесіне бас ауыртпайды. Стратегиялық су қоймалары мен су көздеріне жекеменшікті маңайлатпау туралы талай-талай айтылды, нақты мысалдармен дәлелденді. Одан шыққан қорытынды қайда?
Жоғарыда атап өткеніміздей, көктемгі қарғын судың алдын алу мәселесіне байланысты үстіміздегі жылғы 22 ақпанда өткен Үкімет отырысында Ауыл шаруашылығы вице-министрі Қайрат Айтуғанов есеп берді. Оның айтуынша, «Казводхоз» республикалық мемлекеттік кәсіпорнына қарасты 2177 гидротехникалық нысан бар екен. Оның ішінде 78 су қоймасы, 83 гидрожелі, 26 тоған және 1990 басқа нысандар. Сол отырыста вице-министр бұл гидротехникалық нысандар мен су қоймаларының биылғы көктемгі қарғын суларына төтеп беретіндігіне Үкімет мүшелерін сендірген болатын. Соның ішінде Атбасар қаласын су тасқынынан қорғауға арналған бөгет те бар еді...
Өкінішке қарай, көктемгі қарғын судан келетін келеңсіздікті болдырмау мәселесі жоғары мінберлерден жылда айтылады. Жылда миллиондаған қаржы бөлініп, кешенді шаралар белгіленеді. Бірақ «баяғы жартас − сол жартас». Қауіпсіздікті қамтамасыз ету жауапкершілігі жүктелген басшылар да жалған уәдесінен жаңылмайды. Көктемгі қарғын судан өзендер тасып, бірқатар өңірлерге қатер төндірген қауіптердің де беті қайтпайды. Барынан айырылып, баспанасыз қалатын қарапайым халық. Жыл сайын қайталанатын бұл келеңсіздікке тосқауыл қойылып, жалған уәде беретіндер жазаланып, жазықсыз халық жапа шекпейтін күн қашан?!.
Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»
