Съезден соңғы толғаныс

Күні кеше ғана аяқталған Қазақстан Республикасы судьяларының кезектен тыс VII съезі, сөз жоқ, биылғы жылғы еліміздің айтулы шараларының бірі болып табылады. Мемлекетіміздің табысты дамуының бағдаршамы деп бағаланған «100 нақты қадам» Ұлт жоспарының 29-қадамында республика судьяларының кезектен тыс съезін өткізу туралы мәселе қарастырылған еді. Съездің басты күн тәртібі «Судьялардың жаңа Әдеп ко­дексін қабылдау» – деп бел­гі­­ле­н­се де, съезд барысында отан­дық сот жүйесінің тәу­ел­сіз­­дік алған жылдар ішінде же­т­кен жетістіктері және ше­ші­лу­­ге тиісті міндеттері мен мақ­сат­тары туралы кең ауқымды мә­с­елелер талқыланды. Съезд жұмысына Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың қатысуы жә­не съезде жасаған мазмұны те­­рең, талдауы татымды баян­да­масы өткізілген шараның сая­си құндылығын айқындап бер­гендей. Елімізде жүргізіліп жатқан сот-құқықтық реформалардың же­місті нәтижелері бізді жа­ңа бе­лестерге бастайды.Мем­­­лекетті басқарудың саяси құр­ал­дарының қатарында би­ліктің дер­бес саласы – сот би­лі­гінің ор­ны мен мәртебесі ай­рықша екенін Елбасы үнемі атап көр­се­тіп, оның даму және нығаю бағ­ыттарын айқындауда тың бастамалар көтеріп, олардың орындалу барысын қадағалап отырады. Соттар қабылдайтын акті­лер заңдылығының басты көр­сеткіші – сот ісіне қатысушы тара­птардың құқықтары мен бостандықтарының Ата За­­ңы­мызда және соған сәйкес қа­былданған басқа заңдарда көр­сетілген жолдармен қорғау дә­режесі болып табылады. Сондықтан, Елбасының «қа­зіргі уақытта соттар басты құ­қық қорғаушы институт бола бас­тады» – деген бағасы сот жүйе­­сінің мемлекеттік және құ­қық қорғау органдарының ішін­дегі мәртебесі мен орнын дау­сыз айқындап берді деп са­науға лайық. Сот жүйесін оң­т­ай­ландыру бағытында жүр­гі­зі­­ліп жатқан реформалық про­цестердің табысты болуы елі­міз­дің саяси, экономикалық, әлеу­меттік даму бағыттарына ті­келей әсер ететіндігін өмір өзі дә­лелдеп  отыр. Ұлт жоспары аясында заң үстемдігін қамтамасыз ету ша­­ра­лары, соның ішінде сот жүйе­­сінің алдында тұрған мін­­дет­тер рет-ретімен, сәтті жүз­еге асу­да. Ендігі мәселе – мем­ле­кет пен қоғам күтіп оты­р­ған құн­дылығы жоғары үкілі үміт­ті ақтау. Осы мәр­тебелі де абыройлы қыз­метті ат­қаруда – республика су­дья­ларының қауымдастығына жау­ап­кершілігі жоғары міндеттер жүк­теліп отыр. Қазақстан хал­қының сеніміне ие болу, жұр­т­шылықтың алғысын алу, заң үс­те­м­дігін қамтамасыз ету аталған міндеттерді табысты атқарудың бірден-бір жолы болып табылады. Бүгінде халық сотқа сенеді, сот актілерінің заңдылығы мен әділеттілігіне зор үміт артады. Съезд жұмысының қоры­тын­­дыларынан алған әсеріміз біз­­ді терең ойландырады, бі­ліміміз бен талабымызға қуат бе­ріп, болашаққа бастайтын жо­л­дарды таңдауға көмегін ти­гізеді. Тәуелсіздікке қол жет­кізген жылдар аясында қазақ­с­тандық сот жүйесінің жеткен та­быстары туралы аз айты­лып, кем жазылып жатқан жоқ. Біз­дің отандық сот жүйесі ха­лықаралық қатынастарда айтулы дәрежеге жетіп, алыс-жақын мемлекеттердегі әріптестеріміз мойындаған беделге ие болды. Ал алдымызда шешілуін күтіп тұрған міндеттердің ауқымы қол жеткен табыстармен шек­телудің орны жоқ екендігін, сот-құқықтық рефор­маларды жүргізу үздіксіз шаралар жи­ын­ты­ғы екендігін көрсетуде. Әрине, айтылған мін­дет­тер­дің орындалу барысында басты рөлді атқаратын тұлға, ол – судья. Елімізде Ұлт жоспарының ая­сында болашақ судьяларды дая­рлау және тағайындаудың жа­ңаша, сара жолдары ай­қын­далды. Сот жүйесінің алдын­да тұрған абыройлы мін­дет­терді жүзеге асыруда осы жаңа толқынның атқаратын қыз­метінің орны ерекше болуға тиіс. Елбасының съезде жасаған баян­дамасында судьяның мәр­те­бесі, атқаратын қызметінің қо­ғамға қажеттілігі туралы са­ли­қалы пікірлер, ұстамды ойлар ай­тылды. Құндылығы терең тол­ғау­лар­дың бірі – Елбасы бүгінгі судьялар кешегі кең даланың дауылпаздары, данагөй билеріміз Төле, Қазыбек, Әйтекенің, сонан кейінгі Бұқар жыраулардың өшпес іздерін, даңқты жолдарын жалғастырушылары деген қа­нат­ты сөзі деп білеміз. Әрине, жаңаша жаңару жолын таңдап алған жас, егемен мемлекеттің өзінше да­му ерекшеліктеріне сәйкес, судья­лар­дың мәртебесі де заманауи талаптарға сай болуы тиіс. Өз дәуірінде атақты Балқы Базар жырау: «Тәңірісі артық жаратқан, Ауызына халқын қаратқан, Қара қылды қақ жарған, Алдынан топты таратқан. Баласын жақын көрмеген, Төресін бұра бермеген» – деп билердің қызметіне баға берген екен. Арада бірнеше ғасыр өтсе де, осы өсиет бүгінгі заманның шынайы шындығына сай келіп отырғандығын мойындауға ту­ра келеді. Судьялар заңдылық пен әділдіктің бағасын саралай оты­рып, халық мүддесін еш уақытта естерінен шығармауға тиіс. Халықтың мүддесі, ха­лық­тың байлығы, қоғамдағы тұ­рақ­тылық – мемлекеттің сая­си және құқықтық негізі, ірге­та­сы деп бағамдасақ, судьялар қызметінің орны мен беделі нақты айқындала түседі. XXI ғасыр – Қазақстан Рес­публикасының жаңару мен жа­ң­ғыру ғасыры. Тәуел­сіз­ді­гі­міздің ширек ғасырлық мерейтойына мінсіз қызметіміз бен адал еңбегіміз арқылы тарту жасауға тиістіміз. Елбасы Рес­публиканың судьялар қауым­дас­тығының алдына жақын уа­­қыттарда орындалуы тиіс бес міндет қойды. Асқаралы мақ­сат ретінде заң үстемдігін қам­тамасыз ету шаралары атал­са, осы мақсатқа жету жолын­да судьялардың басты рөл ат­қаратындығы ерекше атап өтіл­ді. Сот төрелігін жүзеге асыру­дың даңғыл жолы – заңдылықты, заң қағидаларының қасиетін сақ­тау деп түсінеміз. Осы ретте су­дья­­ның мәртебесі мен сот жүйе­сі­нің беделі туралы терең ойланып, өз әрекеттерімізге ар мен заң алдында есеп беруіміз қажет. Ха­лық пен қоғамның сеніміне ие болу судьялар қыз­метінің басты көрсеткіші болып қала береді. Судьялар өздерінің кәсі­би біліктіліктерін өмір тәжі­ри­бесімен ұштастыра отырып, Елбасының бастамасымен жүргізіліп жатқан реформалық процестерге өзіндік үлес қосуға міндетті. Бағлан  МАҚҰЛБЕКОВ, Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының судьясы