Тұғыры биік Тұрсекең

Атақты ғалым Тұрсынбек Кәкішұлын алты алашта білмейтін, танымайтын қазақ жоққа тән. Солай десек те, марқасқа кісі жайлы мәлімет бере кету артық болмас.
Егемен Қазақстан
10.08.2017 1297

Тұрсекең 1927 жылы тамыз айының 15-ші жұлдызында Ақмола облысы, Бұ­ланды ауданы, Бөрлі ауылында туған. Әй­гілі әдебиет зерттеуші, филология ғы­лым­дарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қазақ, кеңес әдебиеті тарихын екі тілде жазып, кітап етіп шығаруға атсалысқан ғалым. Әсіресе, біртуар тұлға Сәкен Сейфуллиннің өнегелі өмірі мен шынайы шығармашылығын ғылыми тұрғыдан зерттеуге біраз ғибратты ғұмырын арнаған. Тұрсекеңнің «Сәкен Сейфуллин», «Қызыл сұңқар», «Сәкен және Гүлбахрам», «Сәкеннің соты», «Тар жол, тайғақ кешудің тағдыры» (К.Ахметовамен бірге). «Сәкен сүйген сұлулар», «Мағжан және Сәкен», «Сын сапары», «Оңаша отау», «Садақ», «Жасампаз өлке», «Санадағы жаралар», «Кер заманның керағар ойлары», «Сәбең әлемі» және басқа да еңбектері әдебиеттану ғылымына, ұлттық рухани байлық қазынасына қосылған сүбелі үлес. Бір ғажабы сол, бұл кітаптарда салиқалы, салмақты әдеби сын да, парасатты, пайымды ой-толғамдар да, ерекше елеңдететін елеу­лі естеліктер де, жүйелі, жоспарлы жол­са­парлар әсерлері де бар. Былайша айт­қанда қарымды қаламгердің кез келген кітабы талғампаз оқырман қауымды, жалпы бұқара халықты бейжай қалдырмайды. 

Тұлғасы бөлек Тұрсекең туралы айтқан­да жалынды жастық шағымды көз алдыма еріксіз елестеткім келеді де тұрады. Бұл 1968 жылдың қоңыр күзі еді-ау. Қостанай облысы, Жанкелдин аудандық «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер болып тура бір жылдай жұмыс жасадым да, арман қуып асқақ Алатау баурайындағы Алматыға бардым. 

ҚазМУ-дің журналистика факульте­тінің күндізгі бөліміне жолым болмады да, сырттай оқитын бөлімнің студенті болып шыға келдім. Қаланы алғаш көргендіктен бе, жасыл желек жамылған, ғажайып ғи­марат, көрікті көшелерден тұратын ме­рейлі мекен еріксіз таңдандырды. Ара-­тұра уақыт тауып, Алматыдағы «Балалар әлемі» дүкенінің дәл жанынан орын тепкен Қазақстан Жазушылар ода­ғының үш қабатты ғимаратына бас сұ­ғамын. Есіктен енгеніммен жоғары­ға бірден көтерілмеймін. Атақты ақын-­жа­зушыларды көріп, сырттай қызық­таймын. Қасымдағы достарымның кейбірі: 

− Әне, Ғабит Мүсірепов, әне, Қуан­дық Шаңғытбаев, әне, Сырбай Мәуленов, − деп қалады. Кейде сақ, сездірмей соңдарынан еріп жүріп, көз тігеміз. Алла тағала бұларға өзгеше жүрек, өзге­ше сезім, өзгеше көз, өзгеше шабыт бергендей. Тек жазушыларға ғана емес, атағы алысты шарлаған ғалым­дар­ға да сол пейілде қараймын. Тұрсын­бек Кәкішұлымен ең алғаш жүздесуімнің өзі қызық. Туған ағайым Жақсылық Жүнісұлы КазГУ-дің журналистика факультетінің күндізгі бөлімін тәмамдағалы жатқан. Диплом жұмысының тақырыбы «Қасым Тоғы­зақовтың сатирасы». Жетекшісі қазақ сатирасын зерттеуші белгілі ғалым Темірбек Қожекеев. Екі рецензенттің біреуі Тұрсынбек Кәкішұлы екен.

 − Жүр бірге менімен. Танымал адамдармен танысқанның түк зияны жоқ. Мүмкін, түбі өзіңе де қамқорлығы болар, − деді Жақсылық ағам асығыс сөйлеп. Әуелі сәл ыңғайсыз күй кешсем де, іле ұсынысын қабыл алдым. Тұрсекең қазақтың кеңдігін бейнелейтін мейлінше қарапайым жан болып шықты. Журналистиканы бітіргелі отырған студентпен де, бейтаныс менімен де бұрыннан білетіндей емен-жарқын сөйлесті. Аңғарғаным, тұла бойынан адамдық асыл қасиет, ұстаздық мөлдір де шуақты мейірім мен мұндалап тұр. 

Арада пәленбай жылдар өткен соң Қос­та­найда қауыштық. Ұлттық әде­биет хақында ағынан жарыла, көсіліп сөй­леп еді. Одан кейін, егделеу тарт­қан шағымда ҚазҰУ-де «Қайнекей Жар­мағанбетовтың әдеби мұрасы» деген та­қы­рыпта кандидаттық диссертация қорғағанымда Т.Кәкішұлы келісімін беріп, ғылыми жетекшім болды. Әлі есімде, кеңесті Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың филология факультетінің деканы, белгілі ғалым Қансейіт Әбдезұлы жүргізіп отырды. Оппоненттерім осал емес. Академик, Қайнекейдің қадірлі шә­кірті Серік Қирабаев және Қостанай педа­гогикалық институтының оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты Се­рік­бай Оспанов. Залға отызға жуық мүйізі қарағайдай докторлар жиналған. Ғылыми еңбекке пікір де ашық түрде айтылып, сұрақ та қойылып жатыр. Тұрсекең жетекші ретінде жүйелі, Жармағанбетов әруағын көтере көсілді.

− Қайда барасыз, қорғаушы еңбегіне баға беріп, түйінді сөзіңізді айтпадыңыз ғой, − деді кеңес тізгінін ұстап отырған ғалым. 
Тұрсекең мінбеге қайта оралып, микро­фонға аузын тақап: 

− Қорғаушының тақырыпқа байланысты кітабы, монографиялық еңбегі де жарық көрген. Нағашыбай Мұқатовқа дауыс бермей байқаңдар, содан кейін көрейін сендерді, − деді залға қарап. Әзілі де, шыны да осы. Бәрі өзін сыйлайтын інілері, әріптестері. Тұрсекеңнің сөзі толығынан қуатталды. 
Тұрсекең 60 жылдық мерейтойыма да мәртебелі мейман ретінде қатынасып, ағалық салиқалы сөзін айтты. Осы сапарда біз Жанкелдин ауданындағы Ахмет Байтұрсынұлының алыстағы ауылына дейін бардық. Тағы да Тұрсекеңнің қуат-күшіне, ширақ қимылына, сергектігіне тәнтімін. Автокөлік кеңшарға, елді мекенге, қалың жұртшылық жиылған жерге сәл аялдаса болды, қойын дәптеріне қол созады. Ұлы Ахаңа, ұлттық әдебиетке, ел тірлігіне байланысты жергілікті жерлердегі деректерді жалма-жан қағаз бетіне қон­дырады. Сауал тастап, жауаптарына да қанығады. Әсіресе, ауыл іргесіндегі жібек желмен баяу толқыған Ақкөл жағасына барғанда Тұрсекең мен Өмірханның терең тебіренісін әбден сезіндім.

− Бізде де арман жоқ. Ұлы Ахаңның табаны тиген топырақты басып, ұлы Ахаң түскен көлге шомылып жүрміз. Бұл қасиет­ті күн ешқашан қайталанбайды. Бәрімізді біртуар тұлғаның әруағы жебеп жүргей, − дейді олар. 

Тұрсынбек аға Ақмола облысында туса да бүкіл қазаққа ортақ перзент. Оны ешкім жатырқамады. Жолы түсе қалса Көкшетау көкке көтерді, Қарағанды ыстық құшаққа орады, Қызылорда керемет құрметтеді, Қостанай құшағына баурады, Шымкент шын бауыр тұтты. 

Ел ішінде ғылым кандидаттары, док­­­тор­лар жауыннан кейінгі саңырау­құлақтардай қаулап, қаптап кетті деген күбір-сыбыр бар. Негізсіз емес. Жалпы, ғалымдар ғана емес, майталман мамандар кез келген салада некен-саяқ. Жүріс-тұрысы, білгірлігі, көзқарасы, қабілеті Тұрсе­кеңе ұқсас әдебиеттанушылар, шәкірттер баршылық. Ерте көз жұмған Бақытжан Майтанов ұмытылар, ма сірә. Түркістанның төріне жайғасқан зиялы жан, талантты ғалым Құлбек Ергөбектің биік еңсесі біразынан оқшау тұр. Күнде көрісіп, аға-іні арасындағы ақжолтай сыйластықтан достыққа ауыса бастаған қазақы қалың қасиетті Тұрсекең мен Өмірхан арасынан ылғи көрдік. Өз басым шын мәніндегі докторларға айрықша құрметпен қараймын. 

Тұрсекең әдебиет ауылында жүрген, өзімен сыйлас інілерінің көбін бір әке-шешеден туғандай сезінді. Талантты ақын Серік Тұрғынбекұлының Астана қаласында 60 жылдық мерейтойы құрметіне өткен шығармашылық кеште шешіле, шабыттана, ағынан ақтарыла сөйлегені есімде.
− Серіктің өлеңдерін оқып тұрамын. Кітаптарының бәрін түгелдей парақта­дым. Сәкен Сейфуллин арқылы да екеуміз тамырласпыз. Әсіресе, Серіктің лирикалық өлеңдерге қоса, эпикалық көлемді туын­дыларға қалам тартуы қуанарлық. Кейкі батыр, Сәкен Сейфуллин туралы жазған дастандары дабылдап тұр. 

 Естуімше, Құлбек Ергөбек канди­даттық диссертация қорғап тұрған­да да Тұрсе­кең талантты шәкіртін көкке көтере үн қатыпты.
− Ғылыми еңбектің жазылу стилінде, зерделеуінде, пайымдауында еш кінәрат жоқ. Өте жоғары деңгейде. Осы үлгідегі еңбек авторларына бірден докторлық атақты неге бермейміз?

Ол жылдары да әдебиеттанушылар арасында қызғаныш оты қызарып тұрған. Бірақ шын талант тас жарары белгілі. Бәрібір Құлбек шәкірті құйғыта шапты. Өзінің қарымын қабілетімен дәлелдеді. 

Тұрсекең жас кезінде Ақмола об­лыс­тық қазақ театрында актер болып та қызмет істеген. Былайша айт­қан­­­да, адамдардың ішкі жан дүние­сіне негізделген ойларын ерте қалып­тастыр­ған. Кісі танудан қапысы жоқ. Жақ­сыға жолықса бейне көктемдей көріктеніп, жаздай жайдарыланып, шуақтай шырайланатын. Бірдеңе ұнамай қалса қабағы қатуланып, екі көзі шарасынан шыға үлкейіңкіреп көрініп, бет әлпеті құбылып, табанда теңеу сөздердің талайын табатын. Бет-жүзге қарамайтын. Алла, ата-баба нұсқаған жолдан басқа жаққа бұрылмайтын. 

Атақты жанның рухани байлыққа негізделген өзекті жайлар көкейін мазала­ған сәттегі жанайқайы тіпті бөлек.Әдебиет әлемінің бозторғайы тәрізді тынымсыз шырылдады. Ғалымдардың ішінен суырылып шыққан бұқаралық ақпарат құралдарының белсенді авторларының бірі осы кісі болды. Газеттерді алып оқығанда танымал тұл­ғаның сұхбат, мақалалары көзге түсті. Қазақ радиосында әдебиетші ретінде философиялық ой-толғамдарын айтып, дамылсыз сөйледі. Теледидар арналарына көз тіксеңіз, тағы да салиқалы сөздерінен сусындадық. 

Тұрсынбек ағаның ең жоғары лауазымы − ҚазМУ-де филология факуль­тетін басқарған жылдары. Одан әрі ірі мансап, көтеретін кран іздеп әурелен­беді. Оның есесіне барлық тиянақты еңбегін, ірі ізденісін, көлемді, көрнекті шығармашылық жұмысын ғибраты ғажайып ғылым бағытына бұрды. Ешқашан өсіріп, өкіртіп өтірік айтпа­ды. Ақиқат үшін алты алаш арыстарының барлығы да белсенді күресті. Тұрсекең азабы, ауырлығы, қиналысы көп болса да сол жолмен тайсақтамай тура жүрді. 

Әлі есімде, Тұрсекеңнің 85 жылды­ғына жұрт жұмыла кірісіп, мәре-сәре тойлады. Өзі  ұзақ жыл жемісті жұмыс істеген ҚазМУ-де өткен мерейлі мәжілісті кім ұмытар. Сол жиынға Қостанайдан танымал тарихшы, доктор Аманжол Күзембайұлы екеуіміз барып, біреуіміз қара сөзбен, екіншіміз өлеңмен мерейтой иесін ізгі ниеттен құттықтадық.

Өкінішке қарай, бұл менің белгілі ғалым Тұрсынбек Кәкіұлымен соңғы кездесуім екен...

Нағашыбай МҰҚАТОВ, 

ақын, филология ғылымдарының кандидаты
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2018

Қысқы Олимпиаданың жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне қанша сыйақы берілетіні мәлім болды

23.01.2018

Ертең Астанада мектеп оқушылары мен колледж студенттеріне сабақ болмайды

23.01.2018

Бүгін Үкімет отырысында қандай мәселелер талқыланды?

23.01.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Қауіпсіздік Кеңесінің отырысы өтті

23.01.2018

Оңтүстік Қазақстан облысының кәсіпкерлері Атырауда алма өсіреді

23.01.2018

Атырауда пойыз жолдан шығып кетті

23.01.2018

Павлодарда «Мұнай-химия зауыты» ЖШС бас инженері тағайындалды

23.01.2018

Атырау халқы Фариза ақынды еске алды

23.01.2018

Павлодарда жолда қалған өскемендіктерге көмек көрсетілді

23.01.2018

Ауғанстанда қаза болған отандасымыздың денесі жақын күндері елге жеткізіледі

23.01.2018

Солтүстік Қазақстан делегациясы Біріккен Араб Әмірліктерінде болды

23.01.2018

Бесқарағайда аяз 45 градусқа дейін жетті

23.01.2018

ИДМ: Қазақстандық әуе компанияларынан шектеулер алып тасталды

23.01.2018

Үкімет отырысында сот және құқық қорғау қызметінің ақпараттық жүйелері қаралды

23.01.2018

Тұрғын үймен қамтамасыз етілудің жыл сайынғы өсімі 10% деңгейде болуы тиіс — Б. Сағынтаев

23.01.2018

Астана әкімдігі аязды күні жұмыс уақытын қысқартуды ұсынды

23.01.2018

Б.Сағынтаев: Аязды күндері қызметкерлеріңізді жұмыста ұзақ ұстамаңыздар

23.01.2018

Түркия Сириядағы күрд жасақтарына қарсы әскери операция жүргізуде

23.01.2018

Оңтүстік жастарын шетелдің оқу орындары шақырады

23.01.2018

Ұлттық нақышты ту еткен

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Сынның да сұрауы бар

Кейде өмірдің мәнін тым ерте жас­тан түсініп қою да адамға қиындық туғызады. Сондықтан кім-кімнің де өз жасына лайық ой толғап, өмір сүргені қандай ғанибет еді. Конфуций «Кеңес пен толғам» ғақлиясында «Ұстаз айтыпты:

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Донор әке – дүбәра ұрпақ

Біз қазір ұлт болу, мәңгілік ел болу жолында келеміз. Бұл бабалар бағыттаған, бүгінгілер ақ-адал жалғасақ деген ұлы ниеттен туындап отыр. Әлемдік қарбаласта өз бет-бейнемізбен салған сара жолымыз даңғылға айналу үстінде. Ең бастысы, осы жолда ұлттық үрдісімізбен жүрсек, жұтылу мен тұтылудан алыс боларымыз ақиқат.

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Бапкерлер легионы

Жыл сайын Қазақстан премьер-лига клубтарының қыруар қаржы жұмсап шетелдерден сатып алатын легионерлерін санамалап, олардың көрсеткен нәтижелерін саралап жүретін әдетім бар. Футбол деген үлкен сиқырға арбалып қалған кез келген адамға таныс құбылыс. Өткенде ғана маусым бойына 4 ойын өткізіп, 10 ай бойы жалақы алып келген сербиялық футболшы туралы жаздым. Біздің клубтардың бармақ басты, көз қысты әрекеттері мұнымен де шектелмесе керек. Командаларымыздың тағы бір әдеті – жыл сайын бапкер ауыстыру. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Ортақ тіл табысуға ұмтылыс бар

Бір халықты екіге жарып, ағайын­­ды бір-біріне қарсы қойған ғалам­дық саясат, екі түрлі саяси жүйе корей халқын әлі де бір-бірі­не жат қылып отыр. Жақындату тү­гі­лі кейде бір-біріне деген жаулық ни­­ет­терін де жариялап, бітіспейтін көз­­қараста екендіктерін білдіріп қоя­ды.  

Дархан ӨМІРБЕК, «Егемен Қазақстан»

Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

АҚШ-та білім алып жүргенімізде екі апта бойы сөз бостандығы абсолют­тік болуы тиіс пе деген тақырыпты тал­қыладық. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу