– Бұл біздің тарихымыздың ең күрделі тұсы, – деді Бәкең сонда, – Нұрағам, Нұрсұлтан Әбішұлы «Ұрпақтар бірінің жолын бірі жалғайды. Ол жол – сара жол, Мәңгілік Елдің жолы» демеп пе еді. Енді біздің тарихымызды өзіміз ғана емес, шетелдіктер де білуге тиіс. Қазақ тарихы туралы кітапты шетелдік дипломаттарға сыйлаймыз. Олар өздерінің сая-си жазбаларында Қазақ елінің бүгіні ғана емес, өткені, болашағы жөнінде сараптама дүниелер жазатын болады».
Осылайша Бақыт Сағындықұлының идеясымен «Қазақ хандығынан – Мәңгілік Елге» атты қазақ, орыс, ағылшын тілінде кітап шығардық. Оған Карл Байпақовтың, Әбсаттар Дербісәлінің, Хангелді Әбжановтың, Ерлан Сыдықтың және өз материалдарым енді. Астанада Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде шетелдік миссиялар мен консульдықтардың, елшіліктердің қызметкерлері қатысқан кітаптың тұсаукесер рәсімі жоғары деңгейде өтті. Кейін Тараздағы ұлы тойға да барып қайттық.
Бәкеңмен екеуара әңгімеміз кейде сан алуан тарихи деректерге ауысады. І.Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы туралы әңгімеміз ұзаққа созылғаны бар. Бәкең Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарихи Рашиди» кітабын айдауда жүріп Ілекеңнің қалай оқығанына таңданыс білдірді.
– Ілияс Есенберлиннің трилогиясындағы деректердің барлығында «Тарихи Рашиди» шығармасының табы жатыр. Қаламгер соны қалай екшеп, заманмен қалай үйлестіріп жіберген десеңші шіркін. Ол кітапты біз күні кеше ғана қолға түсірдік қой. Талант қой шіркін, талант, – деп Бәкең тамсана әңгімелейді.
Міне, сол Бақыт Оспановтың совхоз директоры, аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, Жоғарғы Кеңестің депутаты кезіндегі қызметі емес, мені табыстырған да, таныстырған да Жер қатынастары және жерге орналастыру жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып қызмет істеген кезі болды. Ол тәуелсіз Қазақстанның шекарасына делимитация мен демаркация жасау тұсындағы кездесулер еді. Ол кез ел тағдыры, жер тағдыры қыл үстінде тұрған шақ болатын. Осындай кезеңде Бақыт Сағындықұлының екінші жұмыс орны Парламент Мәжілісі болды. Шекараны шегендеу тәуелсіз елдің тұғырын биіктетудің бір белгісі ғой. Сол себепті көршілермен шекара мәселесін ынтымақтастық деңгейінде бекітіп алу Елбасының Үкіметтің алдына қойған негізгі тапсырмасының бірі болатын. Әрине, жер мәселесі қашанда күрделі, оның түйінін тарқату дипломатиялық алғырлықты талап етеді. Мінеки, осындай шаруаның басы-қасында Бақыт Сағындықұлы жүріп, өзінің біліктілігі мен алғырлығын көрсете білді.
Парламент Мәжілісіндегі шекараға қатысты заңдарды рәсімдеген Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі бас комитет еді. Ал комитеттің атынан заңды жүргізуді маған тапсырды. Сондықтан да сол бір мазасыз күндер мен түндер туралы жазу да, еске түсіру де оңай емес. Мемлекет басшысының тапсырмасы ойдағыдай орындалды. Ал демаркация жасау мүлдем қиынға соқты. Осы сәтте Бақыт Оспановтың жанында Төтенше және өкілетті елші, Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мұрат Атанов жүрді. Міне, осы кезде Бақыт Оспановпен жақынырақ танысуға тура келді.
– Бәке, сіз босқа агроном, экономист болып кеткенсіз ғой. Сөздің майын тамызасыз, поэзияны талдағанда талай әдебиетшіні жолда қалдырасыз, – деймін сөз арасында.
– Сіз екеуміз поэзия рухы қонған жерде дүниеге келген жоқпыз ба? Бесігімізді аналарымыз «әлдимен» ғана емес, ұлы ақындардың өлеңімен тербеткен жоқ па? Бала күніңде құлақта қалған ән өмірбақи есіңнен кетпейді. Оның үстіне Абайды, жата-жастана оқыдым. Әжем марқұм өмір сүру ережесі туралы құлағыма құйды ғой...
– Өмір сүру ережесі дейсіз бе? Ол не?
Бәкеңнің менен бір жасқа жетер-жетпес үлкендігі бар. Соған қарамастан, сіз деп сөйлейді. Сыпайылық, биязылық, жүріс-тұрысы оның тектілігін көрсетеді. Сол өмір сүру ережесі мені қатты қызықтырды. Бильярд ойнай жүріп, журналистік ескі әдіске салып орайлап, абайлап сұрақ қоямын.
– Сіз, коммунизм құрушы жастардың Моральдық кодексімен тәрбиеленген жоқ па едіңіз?!
– Сол Моральдық кодексте айтылғанның бәрі дұрыс. Бірақ сөз бен ісі үйлеспеген соң құны кетті ғой. Ал оның аржағында Құран, Інжіл, Талмұт тұрғанына ешкім ойлана бермейді. Ал мен үшін әжем үйреткен өмір сүру сабақтары басқаша еді. Злиман әжем:
Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба...
Бес нәрседен қашық бол,
бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз, – деп Абай өлеңдерін құлағыма құя берді.
– Сол бес нәрсе сіздің өміріңізбен қандай байланыста болды? Осыны санамалап айтып бере аласыз ба?
– Есеп кестесін қалай жаттасам, ұлы Абайдың бес асылы мен бес нәрседен қашып жүретін қасиетін бойтұмардай жаттап алдым. Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ – Абай баба айтқан кесапат бес нәрселер. Мен осылардан қашық болдым-ау деп ойлаймын.
Иә, Бақыт Оспановты Қазақстан шекарасына қатысты заң жобасын талқылау барысында тереңірек тани түстім.
Еліміз тарапынан мемлекеттік шекараны делимитациялау бойынша жұмыстар Үкіметтің Қазақстанның Қырғызстанмен, Ресеймен, Түрікменстанмен және Өзбекстанмен мемлекеттік шекарасын делимитациялау жөніндегі Үкіметтік комиссия туралы қаулысына сәйкес жүргізілді. Комиссияның құрамына мүдделі министрліктер мен ведомстволардың, облыстық, аудандық және ауылдық әкімдіктердің, түрлі мекемелердің мамандары геодезистер, картографтар, гидрологтар мен жерге орналастырушылар сарапшы ретінде тартылған жұмыс тобы жасақталды. Орталық Мемлекеттік мұрағат базасындағы министрліктер мен ведомстволардың Қазақстан Республикасының арнайы мамандандырылған мекемелерінің барлық құқықтық материалдары жинақталып, зерттеліп әрбір мемлекетпен жүргізілетін келіссөздердің тәсілі мен принциптері әзірленді.
Соның арқасында Қазақстан қысқа мерзімді 1992-2005 жылдар ішінде қазіргі заманғы құрлықтық шекарасын барлық периметрі бойынша белгілей алды. Осы мәселелер бойынша Қытаймен және КСРО құрамындағы бұрынғы одақтас республикалармен арадағы екі кезеңнен тұратын келіссөздер де нәтижелі жалғасын тауып, мемлекетіміз тәуелсіздігін жариялаған жиырма жылда қауіпсіздік кепілі шекарасын нығайта алды.
– 2006 жылдың қаңтар айындағы Президентті ұлықтау салтанаты кезінде сөйлеген сөзінде Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік саясат туралы «Қазақстан өзі шектесетін Ресей, Қытай, Өзбекстан, Түрікменстан және Қырғызстан Республикасымен шекара мәселесін біржолата шешіп, халықаралық құжаттармен бекітті. Бұл – құрлықтағы шекарасының өзі 14 мың шақырымға жуық еліміздің сыртқы саясаттағы үлкен табысы. Біз барлық көршілерімізбен орныққан өзара ынтымақтастық пен адал әріптестікті қастерлейміз және алдағы уақытта да еселей беретін боламыз» деген болатын. Жасыратыны жоқ, тоқсаныншы жылдардың басындағы аумалы-төкпелі заманда ең бір нәзік әрі терең дипломатиялық шеберлікті қажет ететін шекара мәселесінен шу шығармай, мемлекетіміздің мүддесіне ешбір нұқсан келтірмейтіндей етіп, тігісін жатқызып, оңтайлы шешу – айтуға ғана оңай шаруа еді. Осынау тарихи миссияны Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы өзінің сындарлы саясаты арқылы түпкілікті шешіп берді. Ресей ғылым академиясы География институтының есептеуі бойынша, посткеңестік елдердің аумағында территориялық-этникалық дауға ұласуы мүмкін 180 нүкте бар екен. «Барлық көршілерімізбен шекара мәселесін біржолата шешіп, халықаралық құжаттармен бекіттік» деген Президенттің дәйекті пікірінен кейін ғана еркін тыныстадық, – дейді Бақыт Оспанов сол жылдарды еске алып.
Расында да, шекара мәселесі тереңнен ойластырылып, байыппен шешілуді қажет ететін күрделі саяси мәселе. Әлемнің көптеген мемлекеттерінің шекара дауына байланысты ірілі-ұсақты қақтығыстарға ұшырап жатқанын көргенде, немістің белгілі геосаясаттанушысы К.Хаусхофердің «Граница – это скорее поле брани, нежели юридически закрепленная норма» деген пікірі еске түседі. Міне, Бақыт Оспанов ұлттың ең күрделі мәселесін шешу барысында жұмысшы тобының белді мүшесі ретінде осындай сындарлы сынның ішінде жүрді.
Бақыт Оспанов шешен жігіт, жұртты аузына қаратып сөйлейді. Ал сөз жанды жадырататын да, жанды жаралайтын да құдірет. Міне, осы сәттерде Бәкең сөзді «Абайдан, Сүйінбайдан, Жамбылдан, Мұқағали мен Тұманбайдан, Қадыр мен Сағидан» алдым деп ағынан жарылар еді. «Пайда ойлама, ар ойла» деген Абай. Бақыт Оспановтың өмір кредосының бірі осы ұлағаттан өрбіген. Сондықтан да күлшелі Жер комитетінде жүргенде Бәкеңнің жаман аты шыққан жоқ. Бүгінде де Сыртқы істер министрлігі жүйесінде жұмыс істеп жүр. Жетпіс деген абыройлы жасқа жетті.
Жетпіс деген ақ береннің оғындай,
Қарып түсер тас көмірдің шоғындай.
Жетпіс деген есіңді алар қызық жас,
Жігіттіктің таусылмайтын шағындай,
– деймін Бәкеңе.
– Уәкем-ау, бұл сөзге сеніп қалмаймын ба?, – дейді ол.
– Расы сол...
Ұзақ жылдардан бері сыйласу мен сырласудан тұратын ағалы-інілі достық көңіліміз арқасында Бақыт Оспановтың рухани жан дүниесі таныла түскендей болды. Өйткені, Бақыт Сағындықұлымен кез келген заманауи тақырыптарда пікір алыса аласың. Сабыр сақтайтын тамаша қасиеті бар. Осы қасиет Бақыт Оспановты Қазақстанның Қырғыз Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі қызметіне көтерді. Өйткені, елші ел тарихы мен экономикасын ғана емес, сан салалы әңгімелерден қорытынды жасай алатын сарапшы болуға да тиіс. Сондықтан да бабаларымыз «Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан» деп бекер айтпаған ғой.
Өмірде талай адаммен танысып, жүздесесің. Бірақ олардың бәрін сырласар дос ете алмайсың. Ол мүмкін де емес. Ал Бақыт Оспановтың жөні бір басқа. Ол сыйласа да, сырласа да, ақылдаса да, ойласа да алады. Өмір сүру ережелерін жан мен ар биігімен ұштастырған Бақыт Оспанов осындай азамат!
Уәлихан ҚАЛИЖАНОВ,
М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры,
ҰҒА академигі
