Өзбекстан мен Түркия: Жаңа стратегиялық серіктестер

Жақында түркі әлемінде халық саны, тарихы мен мәдениеті, сауда-экономикалық әлеуеті тұрғысынан ірі мемлекеттер – Өзбекстан мен Түркияның қа­ты­настары тарихта тұңғыш мәрте стратегиялық серіктестік дең­гейіне көтерілді. Өзбекстан Рес­публикасының президенті Ш.Мирзиёев 25-27 қазан күндері пре­зидент Р.Т.Ердоғанның ша­қы­руымен Түркияда мемлекеттік са­пармен болды. 18 жылдан бе­рі Өзбекстан президентінің Түр­кия­ға жасаған алғашқы сапа­ры екі ел ара­сындағы ынты­мақ­тастықтың жаңа кезеңге өткенін көрсетеді. Осы сапарға Өзбекстанның сыртқы істер министрі А.Камилов «тарихи, жемісті және маңызды» деген баға берді.  

Егемен Қазақстан
16.11.2017 2081
2

Өзбекстан басшылығы Орталық Азия, Ресей, Қытай, Батыс Еуропа елдерімен қа­тар тілі мен мәдениеті ұқсас, діні бір жә­не тоқсан жолдың торабында ор­на­лас­қан Түркиямен өзара тиімді ынты­мақ­тастыққа үлкен мән беріп отыр.

Түркия Өзбекстан тәуелсіздігін алғаш мойындаған мемлекет. Екі ел арасында мә­ңгі достық пен ынтымақтастық ке­лі­сім­ге қол қойылған. Басында Өзбек­с­тан экономикалық дамудың түр­кия­лық үл­­гісін қабылдағысы келген. Алайда қос ел­дің бұрынғы басшылары арасында саяси мәселелерге байланысты өзара се­нім әл­сіреп, былтырға дейін түйткілдер ше­ші­мін таппай келген еді. 

2016 жылдың соңында Р.Т.Ердоған мен Ш.Мирзиёевтің Самарқандағы жо­ғары деңгейдегі кездесуінен кейін екі­жақ­ты қарым-қатынас өзгеріп, тоң жіби бастады. Екі елдің президенттері, сондай-ақ Астана мен Бейжіңдегі саммиттерде кездесіп, өзара сенім нығайып, үкіметтер бас­шылары мен министрлер, кәсіпкерлер дең­гейіндегі қатынастар тұрақты қарқын алды. Ташкентте Түркия-Өзбекстан бір­лес­кен экономикалық комиссиясы отыры­сы, бір жылда үш бизнес-форум өтті. 

Өзбек тарапы түрік капиталы үшін әртүрлі қолайлы жағдай жасауға дайын екендігін мәлімдеді. Ташкент Түркияның өндіріс және кәсіпкерлік тәжірибесіне қызығушылық танытып отыр. 2016 жылы екі­жақты тауар айналымы 1,242 млрд дол­ларды құрады. Түркия Өзбекстанның сыр­тқы саудасында 5-ші серіктес ел болып табылады. 2017 жылдың алғашқы жар­тысында екіжақты сауда 30 пайызға өсіп, 710 млн долларға жетті. Соңғы жар­ты жылда елде 20 түрік компания­сы тіркеліп, тағы 53 фирма тіркеуге өті­ніш бе­ріпті. Қазір Өзбекстанда түрік инвес­тор­ларының қатысуымен 441 кәсіпорын жұ­мыс істейді. Түркияның осы кезге дей­ін Өзбекстанға жасаған инвестиция кө­лемі 1 млрд АҚШ долларын құраған. Түркиядағы кездесулердің нәти­же­сінде президенттер екі елдің қатынасын жа­ңа деңгейге шығарған бірлескен мә­лімдеме жасады. Өзбекстан ауыл шаруашылығы, өндіріс, туризм, текстиль сияқты салаларды жандандыру үшін Түр­кия­дан келетін инвестиция көлемін артты­руды көздейді. Түркия Өзбекстанға тех­ника, электронды бұйымдар, жиһаз-жаб­дық, жартылай дайын өнімдер, кө­лік, текстиль, азық-түлік, ал Өзбекстан Түр­кияға пластик өнімдер, мырыш, мақ­та өнімдерін экспорттайды. 

Ташкент ортақ жобаларға Түркияның ең ірі компанияларын тартуды мақсат тұ­тады. Түріктің «Ziraat» банкі Өз­бек­станның UTBANK банкінің акция­ларын толық иеленіп, 200 млн доллар қаражатты тұрғын үй құрылысына құюы мүмкін. Өзбекстанның сыртқы экономикалық қызмет банкі сауда жобаларын қаржыландыру мақсатында «Türk Eximbank» банкімен 44 млн АҚШ долларына тең экспорт-несие туралы келісімге қол қойды. 

Ыстанбұлдағы бизнес-форумда жол ин­фрақұрылымын, ірі энергетикалық (өңдеу зауыты) нысандарды салу, текс­тиль, электр жабдықтар, ауылшаруа­шы­лық өнімдері, логистикалық орталықтар са­лу бойынша жалпы құны 2-3,5 млрд дол­ларды құрайтын 30 бірлескен жоба туралы келісіліп, 22 құжатқа қол қойылды. Өзбекстан президенті екіжақты сауда-сат­тықты 5-6 млрд долларға шығару мүм­кін­дігін мәлімдеді. Соңғы жарты жылдың ішін­де екі ел арасында құны 2 млрд дол­ларға тең келісімдерге қол қойылған.

Өзбек тарапы импортты алмастыру жә­не экспортқа негізделген Азия үлгі­сін­дегі жаңа экономика құруды көз­деп отыр. Экспортты түрлендіру үшін Өзбек­стан жоғары қосымша құны бар тауарлар өндіріп, өнеркәсіп, электр өнімдері, по­лимер, мыс, тері, минерал, құрылыс, то­қыма, көкөніс, өңделген өнімдер шы­ғаруға мүдделі. Әсіресе облыстардағы ірі экономикалық аймақтарда шетелдік ка­питал үшін қолайлы жағдай жасалып, Түр­кия­ның ірі бизнес орталығы құрылады. Ва­люта жүйесінің либералдандырылып, ви­за жүйесінің оңтайландырылуы да бекер емес. 

Сапардың алдында Ш.Мирзиёев түрік кәсіпкерлері үшін виза мәселесін же­ңілдету туралы шешім қабылдап, мұ­ның тек алғашқы қадам екенін айтты. Бұдан бы­лай Өзбекстанға бизнес немесе туризм мақ­сатында баратын түрік азаматтары ша­қырусыз бір айлық туристік виза немесе бір жылдық визаны үш-ақ күнде ала ала­тын болады. Есептік кезеңде Түркияға бар­ған өзбек туристерінің саны 40 мыңға жетіп, ал Түркияға келген өзбек азаматтары 100 мың­нан асқан. 

Туризм саласына 300 мыңнан 10 млн долларға дейін инвестиция салатын тү­рік кәсіпкерлерін 3-7 жыл салық­тан бо­сату көзделіп отыр. Ташкент қала­сын­да құны 1 млрд доллар болатын «Tashkent City» сауда-іскерлік орталығы құ­ры­лысын жоспарлау міндеті түріктің «Tabanlıoğlu Architects» фирмасына тап­сырылып, жоба туристерді тартуды мақ­сат тұтады. «Demir Grup» фирмасы атал­ған кешенде туристік аймақты салуға кі­ріспек. Осы мақсатта «Inter Turizm» өз­бек-түрік бірлескен туризм орталығы құ­рылатын болды. Түрік тарапы 2018 жы­лы Ыстанбұл-Самарқан арасында әуе қатынасын ашуға дайын. Тараптардың мақсаты діни туризмді дамытумен қатар, Самарқан бағытындағы туристік жобаларды бірлесіп атқару. Түріктердің қонақүй бизнесін басқару тәжірибесі өзбектердің қызығушылығын тудырған сияқты. Яғни өзбектер түріктерден туризм мен өндірісті үйренуге ниет танытып, бірлесіп жобалар жасамақшы. Ташкент түріктердің көмегімен туризм секторының негізін нығайтып, дамытуға мүдделі. 

Қорғаныс саласында «Nurol Makina» мен «UzAuto» арасындағы әскери-тех­ни­калық келісімге сәйкес Өзбекстанда мың­ға жуық «Ejder Yalçın 4x4» сауытты көліктері шығарылатын болды. 2018 жыл­дар бастап өзбек әскерилері Түркияда білімдерін шыңдайтын болды. 

Өзбек БАҚ өкілдері Түркия сапары туралы жан-жақты ақпарат таратты. Сыртқы әлемге енді ғана ашылып жатқан Өзбекстанның президенті Түр­кияны «халықаралық аренадағы сенім­ді және маңызды серіктес» деп атады. Түркияның геосаяси орналасуын тиімді пайдаланғысы келетін Ташкент Түр­кия­ның Еуропа одағымен байланыс­тарына жә­не мұсылман әлеміндегі орны­на ай­рықша мән береді. Сондықтан Ба­­тысқа тау­ар жеткізу мақсатында Түр­кия­мен дос­тық қатынастарды дамыту Өз­бек­станның ұлт­тық мүддесіне толық сәй­кеседі. 

Өзбекстан – Қытай, Ресей елдерімен, Каспий сияқты маңызды аймақтармен ше­ка­ра­ласпайтын теңізге жабық ел. Алайда Өзбекстан ұлы Жібек жолында әрдайым ма­ңызды мәдени рөл атқарғанын ескерсек, Өзбекстан мен Түркияның Қытай-Еуропа жолындағы үлкен нарық­тар екенін түсіну қи­ын емес. Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан темір жол дәлізін жоспарлаған Ташкент Түрікменбашы кемежайы арқылы Батыс елдеріне жүк тасымалдауды арттыруды қалайды. 

Осы мақсатта Өзбекстан премьер-министрі А.Арипов жуырда Бакуде ашыл­ған «Баку-Тбилиси-Карс» темір жо­лының ашылу салтанатына қатысты. Алды­мен Навои-Түрікменбашы темір жол учаскесі аяқталуы қажет. Біздіңше, Ташкент Түрікменстан-Әзербайжан-Түркия ар­қы­лы Батыс нарығына шыққысы ке­ле­тін сияқты. Осылайша Өзбекстан Кас­пий, Кавказ бен Түркияның көліктік мүм­кіндіктеріне ашық қызығушылық та­нытып отыр. Осы ретте «Баку-Тби­ли­си-Карс» темір жолы Өзбекстан мен Түркияның сауда-экономикалық қа­ты­нас­тарының негізгі жол торабына ай­на­луы мүмкін. Түркия тарапы екі ел ара­сында қатынайтын жүк көліктері үшін қолайлы қозғалыс жүйесі туралы Таш­кентке ұсыныс жасады. 

Әлемде газ қоры жөнінен жетінші орын­ға ие Өзбекстан Орталық Азия газын Әзербайжан мен Грузия арқылы Түр­кия­ға, одан әрі Еуропаға жеткізу үшін Оңтүстік газ дәлізіне қосылуға мүдделі еке­нін білдіріп отыр. 

Сыртқы саясатта екіжақты қатынастар мен прагматизмді негізге алған Ш.Мир­зи­ё­евтің Түркияға жасаған сапары өза­ра ынтымақтастықтың негізгі сала­ларын анық­тауға мүмкіндік берді. Өзбекстан бас­шылығы жаңа реформалар ар­қылы сая­си ықпалының тұрақтылығын қам­та­масыз ету үшін елдің жылдам эко­но­микалық дамуын көздегендіктен кез кел­ген ірі мемлекеттердің инвестиция­сына мұқтаж болып отыр. Сондықтан атал­ған сапарды Ташкенттің шетелмен байланыстарды дамыту жоспары ретінде қарастырған жөн. Әзірге қол қойылған құжаттар ынтымақтастыққа жаңа қарқын береді деген үміт басым. Түркия мен Өзбекстанның жаңа қарым-қатынасы Орталық Азияға да белгілі деңгейде әсер ететін болады. Біздіңше, түркі әлемінде белсенділік пен ықпалдастықтың артқаны аймағымыздың ұзақ мерзімді келешегі мен бірлігі тұрғысынан тиімді. 

Жанат МОМЫНҚҰЛОВ,
сарапшы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Абылай ханның қара жолы - солтүстік пен оңтүстікті байланыстырған ең төте жол

23.09.2018

Павлодарда «Ертіс» футбол клубының атауын латын қарпіне көшіру ұсынылды

23.09.2018

Фильмдер қашан түрлі-түске бояла бастады?

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу