Қисынсыз қойылған атаулар

Өткен жазда Алматы қаласындағы хайуанаттар бағын тамашалап көрдім. 

Егемен Қазақстан
23.02.2018 2238
2

Бақтағы аң-құс, жан-жануарлардың атын латынша, қазақша жазып, т.б деректерді келтіріпті. Көзі ашық көрермендер деректерді оқып қай өңірде таралғанын, қандай тұқымдасқа  жататынын білісіп жатыр. Ал енді біздің мәз-мейрам көңіл күйіміз ірі қыран құстар тұрағына келгенде су сепкендей басылып, олардың атауларын оқыған кезде қынжылып қалдық. Себебі, құмай құсы тұрған тақтаға орысша «бородач» , қазақша «балтажұтар» деп жазып қойыпты. Таң қалдық! Ал қарақұс тұқымдас орысшасы «белоголовой цип» ақ бас құзғынды құмай деп жазыпты.

Құмай

2011 жылдары бір журналист ініміз  «Құмай деген не? Ит пе? Құс па?» деп сұрау салғаны бар. Осы жолдардың авторы оған газет арқылы құмай туралы түсіндіріп жазып бірнеше журналдарға жарияланған еді. Қазір интернетте де жүр. Ал мына балтажұтарға біртүрлі абдырап қалдық. Сол парк көрермендері арасынан ұлты орыс бір-екі әйел «бородач» деген атауды оқып Александр Александрович Бородач деп өздерінің сақалды таныстарын ажуалап бара жатқанын естідік. Бірақ олар өз ұлты құмайды қалай атаса, солай атап барады. Ал біз балтажұтар деп тап бір сол сөз өз тамағымыздан өтпей қалғандай қылғынып қалдық.

Содан ары бері ойлап бұл сөз қайдан шықты деп көрсек бала күнімізде сонау 70 жылдардың  орта шенінде  құмайдың балапанын ұстап алған адам асырап отырып астана (орталыққа)-ға жібергелі отырғанда ана құмай балапаны сынық балтаны жұтып қойып өліп қалыпты деп естігеніміз бар. Соны жаңылыс естіген біреу хайуанаттар паркі адамдарына солай айтып жіберіп, қисынсыз атау содан шыға келген ғой.

Бұлар нені негізге алып ақ бас құзғынды «құмай» деп отыр десек, 2004 жылы шыққан «Қазақстандағы жануарлар әлемі» атты үлкен энциклопедия авторлары В.А.Ковшарь , А.Ф.Ковшарьлар құрастырған кітапта 92 бетінде ақбас құзғынды (гималайский, снежний гриф, латынша Gupshima Cayensis) «Ақбас Құмай» және «Құмай» деп атап жіберген. Ал енді сол кітаптың 94 бетіндегі құмай суретінің астына «сахалтай» деп жазып жіберген. Моңғолша атау дейін десең, олар құмайды «Ёл» деп атайды. Сөйтіп сақалына қарап «бородачты» аударған түрі ғой.

Қазақта бұған ұқсас  атауы бар «күйкентай», «тұрымтай», жағалтай» қатарлы құстар бары анық, бірақ «сахалтай» деген атау жоқ. Енді сахалтай теріс болды дегенде жоғарыда айтылған аңызға ұқсас сандырақтан парктегі құмайды «балта жұтар» деген атпен атап жіберген.

Сонымен 2004 жылдан бері шыққан оқулықтар, « Табиғат ғажайыптар» қатырлы энциклопедиялар тіпті ғаламтор беттерінде де ақбас құзғынды (белоголовый цип)  құмай деп теріс атап жүр.

Белоголовый цип - ақ бас тазқара

Жерімізді мекендейтін сұсты да сымбатты қыран құс құмайды ұрпағымыз өлексе  жегіш тазқара тұқымдасы ақбас құзғын яғни белоголовый цип деп атап , нағыз құмайдың қандай болатынын білмей шатысып қалды.

Сондақтан  жауапты мекемелер , тұлғалар  жануарлар паркіндегі құмайға  қойылған теріс атты түзетіп , келесі  шығатын оқулықтар , энциклопедияларды қадағалап әр  аң-құстың өз атауымен аталуын қадағаласа екен.

Реті келгенде  айта кететін жәйт қазақта  тазы итті «құмайы тазы» деп атайтыны бар. Содан жұрт неге құмай деп атайды тазы ит құмайдан шыққан ба деп көп алып қашпа сөз бар.

Сауранбаев  сөздігінде  (қазақша – орысша)
І. Гриф -1- тазқара
ІІ. Гриф – барақ ит ұзын жүнді аңшы иттің бір тұқымы . Демек, грифті құмай деп аударып алып жүргені. Ит пен құмайдың еш қатысы жоқ.

Қайыролла ҚАУАНҰЛЫ, 
ұстаз-биолог

Ақмола облысы, 
Целинград ауданы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу