Жазу мәселесі туралы соңғы сөз

Әліпби ауыстырудай күрделі іс Алаш арыстары тұсында да өткір мәселе болған-ды. Талай тартыс, дау-дамай болғанын сол кездегі газеттің сарғайған беттерінен көреміз. Авторы «Жүсіпбек» деп жазылып (Аймауытов – ред.), «Еңбекшіл қазақ» газетінің 1924 жылғы №208-209 нөмірлерінде жарық көрген «Жазу мәселесі туралы соңғы сөз» атты мақаланың алғашқы бөлімін ұсынып отырмыз. 

Егемен Қазақстан
20.03.2018 73

Алдымыздағы шілденің 10-ында болатын білімпаздар тобының қарсаңында мүддемізді айтып қалалық.

«Еңбекшіл қазақтың» 154-ші санында емле туралы, 178-179-шы сандарында қаріп туралы менің жобаларым басылды. 159, 161, 162, 164, 195-ші сандарында Елдестің қарсы даулары басылды.

Елдес көп жазды. Балаға сабақ бергендей «Қазақ тілінде пәлен дыбыс бар, оның пәленше таңбасы бар...» деп жұрт­ты сендіре, өзгені надансына, қазақ тілінің бел баласы өзі тәріздене жазды. Мұндай зор мәселені қара борандатып, соқыр сезімге беріліп, қызуланып тексеру ағат. Бұл салқын ақыл, саналы ой керек қылатын мәселе. Кеп біреуді түйреуде емес, мәселенің дұрыс шешілуінде.

Жазу мәселесінде айтыстың шиеленіп, ауыр болуына зор себеп бар. Емлеге әр­кім әр жақтан, әртүрлі қарайды. Біреу тіл­дің тарихынан, біреу нағыз грамматика жағынан, біреу естілу (фонетика) жа­ғынан, енді біреулер іс жүзінде қо­лай­лы, жеңілдік келу жағынан қарап шеш­пек болады. Сонымен әркім өзінің ұстанған негізінен айырылғысы келмейді. Ел­дестің негізі: тіл құрал (этимология), есті­лу (фонетика). Менің негізім: көбінесе іске қолайлы (практика), жеңілдік, қала берсе, естілу. Дұрысында, емлені іске қолайлы бо­лу жағынан ғана қарау керек.

Жазу мәселесін шешкенде алдымен «тілдің заңы бұзылса, жалпақ жұрттың тілі бұзылып кетеді, жоғалып кетеді...» деген соқыр нанымнан (фанатизм) құты­лу керек. Елдес қорыққандай тіл сонша ­шетін, тиіп кетсе жарылып қалатын қаға­нақ емес. Елдес «ҰУ» деп жазып, олай буындай ма, Жүсіпбек «У» жазып, буын­дамай ма қазақтың тіліне ине­нің жасуындай пайда, зиян келмейді. Араб, парсы, татар, сарт, миссионерлер әде­биетінің ықпалына жүріп, айдауы­на көнбеген, тілінің заңы, құралы не екенін білмеген «Е, Ы, Й» дыбыстарын­ «И»-мен; «О, Ұ, У» дыбыстарын «О»-мен – бір-ақ таңбамен жазып келген сол тауқыметтің бәрін тартса да, бұзылмай келген қазақ­тың тілі біздің бір, екі таңбамызбен әсте өзгермейді. Тіпті бұзылмайды. Қа­зақ жоғалса, тілі де жоғалады; жасаса, өр­­кен­десе, тілі де өркендейді. Азамат бол­­ған баласы ат мінсе, қалтырауық балажан шеше «жығылып қалар ма екен?» деп үйде отырып тақымын қысады. Елдес әлде қара борандату үшін жоқты сөй­лейді, әлде әлгідей қорқақ шеше (егер он­дай шеше қазақта болса).

Білім өскен сайын, ой өседі; оймен бірге тіл өседі. Бірақ тіл шұбалаң, мыл­жың болмайды, шынығады, шымырланады. Аз сөз, көп мағына – міне, білімнің тілегі. Тіл өскен сайын, дыбыс көбейеді. Ен­деше, әріп те көбею керек пе? Жоқ. Аз әріп, көп дыбыс – міне, жақсы хаттың шар­ты.

Дыбыстың еркіне салсақ, таңба (әріп) мейлінше көп болу керек: бір ды­быстың өзі әр орында әртүрлі естіледі. Аны­ғында дыбысқа тап келетін таңба бола бермейді. Ауыздан шыққан барлық ле­біз­ді әріппен түгендей жеткізу мүмкін емес. Ат айдағандағы «шу-шу», болмаса таң­дай қағу, тоқтатудағы «дыр», күлкіні, кейі­гендегі одағайларды қайтып қаріппен айта аларсың? Жазу, қаріп нобаймен, шарт­пен ғана алынатын нәрсе.

Профессор Ушаков айтады: «Кәдімгі хаттағы қаріптердің дыбыстарға дәл кел­меуі кемшілік емес; іс жүзінде қолайлы болуға жазудың дәлдігі тіпті мін­детті емес, қайта дыбысқа нобайлы жазу әрі жа­байырақ, әрі оңайырақ бо­лады», – дейді. «Емленің мақсұты – же­тілген, бай тілді өте жабайы құралмен таң­балап білдіру», – дейді ғалым Раумер. Сон­дықтан «Қолдануға қолайлы жазу – дыбысты жалпыға түсінікті етіп көрсету», – дейді Курч деген кісі. «Ауыз сөз – ой­дың пернесі болса, жазу – ауыз сөздің пернесі» деген Томсон. Дыбыстарға на­ғыз адал келетін жазу жоқ. Ондай жазу жал­­пыға түсініксіз, ендеше болмау керек. На­ғыз дыбысқа адал жазу тіл ғылымында (языковедение) ғана болу керек. Дыбысқа әріп­­ті келтіреміз десек әліппиден талай әріпті шығаруға, талай әріпті тыңнан ойлап табуға, әйтпесе ескілерге түрлі бел­гілер қосып қолдануға тура келер еді. Бұл дұрыс хат болмайды, қолдан жасама хат болады. Бұл пікірлерді жазуды оңай­латамын деп талай жыл еңбек еткен ға­лымдар айтып отыр.

Мұндай талай беделді сөздер келтіруге болады. Бірақ орын аз. Дыбысшылдардың әуейі­ленбеуіне бұ да жетерлік сөз. Сон­дықтан естілуді (фонетиканы) негізге алу­ға болмайды екен, аса бір керекті орын бол­маса. Сол тәрізді жазу мәселесін тіл заңына (грамматикаға) тіреп шешуге де болмайды.

Тіл – жанды зат: өркендейді, дамиды. Жа­зу – өлі сүйек зат. Тіл заңы (грамматика) да кертартпа (консервативный) нәрсе. Ші­дерлеп, өрісіңді ұзартпайды.

Грамматикашылар тілді тапқа, жікке, сорт­қа бөлемін, әр сөзді, әр дыбысты бел­гілі таптың әдет-ғұрпына, салтына ба­ғындырамын деп талай жерде зорлық істейді, жіксіз жерде жік шығарады. Бұдан екі жүз жылдар бұрын Ломоносовтың шығарған «ия», «ыя», «ие», «ые» деген жалғауларынан орыс жаңада ғана құ­тылды; еркек, әйел, орта сөздердің аяғын бір-ақ түрлі (ые, ие) жазатын болды. Тіл­ге бұдан келетін кемшілік жоқ. Сол сы­қылды: «они, оне, одне, одни, оба, обе», деген бөлек-салақтарды кеше ғана қал­дыр­ды.

Міне, грамматиканың тұсау болғаны.

«Тіл құрал» шықпастан бұрын «дыбыс», «буын» дегенді жұрт білмеуші еді.­ Дыбысты, буынды өзгелерге елік­теп, дыбыс әдісін (звуковой метод) қол­данғандықтан алып отырмыз. Еліктеу оны­мен тоқтамайды. Мәдениеті күшті жұрт еліктетеді. Жазудың, жазу үйретудің оңай жолы табылса, еліктемеске әддіміз жоқ. Бұл күнгі басымызды шұлғып отыр­ған «дыбыс», «буыннан» безіп, ертең Аме­рика әдісіне түспесімізге кімнің көзі же­теді? Сондықтан жалаң тіл құралдың (эти­мология) дәлеліне сүйенуге болмайды, оның өзі жасама, еліктеме нәрсе.

Шынында, грамматика екі түрлі болуы ке­рек: бірі – тілдің, сөздің, істің ыңғайына жү­ретін құбылмалы, жанды этимология; енді бірі – тілдің негізін, түп атасын, өз­геру жолын, тарихын тексеретін ғы­лы­ми грамматика болмақ. Мектепте жазу үй­ретуге, дұрыс сөйлетуге көмек ететін жан­ды этимология мен ғылыми грамма­тиканы шатастырып жүрміз. Соңғы грамматика орта медреселердің соңғы жылдарында, жоғарғы медреселерде оқытылу керек. Бастапқы бастауыш мектепте Ахаңның «Тіл құралдары» (әсіресе ІІ) екі түрлі этимологияның жолдарымен жа­зылған, іске жанасу жағында ауыр жер­лері көп. Екі сөздің бірінде тіл заңына жү­гірудің себебі осы.

Мысал келтірейік: «Атты кісі мылтық ат­ты». Фонетика көзімен қарасақ, еке­уін­де де «атты» жазылуға тиіс. Олай емес, эти­мология көзімен қарап, бірі сын есім, бі­рі етістік болған соң, Ахаң екі түрлі жаз деп отыр. Грамматика жағынан да айырып жазуға Ахаңның дәлелі жоқ. Алайық мына сөздерді:

Қасым-бек, Қойшығұл, Түйе-бай, мал-ғой, жоқ-қой, керек-қой, адам-да, ұш­қан құс-та, жүгірген аң-да, барайын-ба, келейін-бе, аламын-ба, барған-бысың, кел­ген-бісің, жазған соң, малмен, көппен, би-еке, аға-еке, молда-еке, тайым-ай, япы­рым-ай, жарықтық-ай, ап-ақ, сап-са­ры, бара-алмайын, жүре-алмаймын, би-маза, бей-бастақ, би-тарап, би-қам, бет-бақ...

Этимологияға сүйенбесе, осы сөздерді бөлек жазуды, не сызықшамен («–») жазуды кім білер еді? Этимология бір жағынан сөздің түбірін, табын айырып, мәнісін көрсетіп пайда келтіріп отырса, екінші жақтан жазуға ауырлық келтіріп отыр. Қосалқы сөз, қос сөз, жалғаулық, көсемше, жіңішке буын, жуан буын, шырай, одағайларды бірінен-бірін айыру, араластырмау үшін солай жазылып отыр.

Қасым-бек, Түйе-бай, бір-ақ, бей-бас­тақ, би-тарап, бет-бақтарға сызықша қойғызып отырған түбірін қазу, қала берсе, жуан, жіңішке буындар. «Ғойда» жеке мағына жоқ, жалғаулыққа, жалғауға, жұр­наққа келмейді. «Айттым-ғой» (сказал, ведь) не қылу керек? Сызықшамен бөлгеннен басқа шара жоқ. «Адам-да» ұшқан құс-та, жүгірген аң-да» мұндағы «да-лар» орыстың «и» деген демеуінің (Союз) мағынасында болғандықтан, жатыс жалғаудан айыру үшін осылай жазылып отыр. Сол тәрізді қосалқы сөздегі «Ма, ба, ме, белер» орыстың «ли» бөлімшесінің мағынасында болған соң, бөлек жазылады. «Соң» – «после» мағынасында. Ол – үстеу (наречие). Ендеше бөлек жазылуы керек. Жұрнақ біткен зат есіммен қосылып жазылып, «еке»-нің сызықша арқылы жазылуы да жуан, жіңішке сөздерге бірдей тіркелуінен болса керек. Өзге падеждерді алған соң, «мен, менен, бен, бенен» жалғауларымен орыстың (Творительный) падежін де алуға болмас па еді? Олай етуге «мен, беннің» есімдерін басқаларға да тіркелуі бөгет болса керек. «Таңдаулы шырайға» қосылатын «ап», «қаптарды» бөліп алып, «ап-ақ, қап-қара» деп жазайық десем, Елдес тіл заңының дәреті бұзылатындай қорқар еді.

Дайындаған

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.07.2018

Баянауылда Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 125 жылдығы аталып өтті

19.07.2018

Ауғанстан компаниялары қазақстандық ұн, макарон өнімдеріне қызығушылық танытып отыр

19.07.2018

Қазақстандық грек-рим шеберлері Нью-Делиде жеті жүлде алды

19.07.2018

Волейболдан Азияның клубтық чемпионаты аяқталды

19.07.2018

Биыл Сыр өңірінде он инвестициялық жоба іске асады

19.07.2018

Маңғыстауда экологтарға жемқорлықты болдырмау жайлы айтылды

19.07.2018

Мұнай саласының ардагері Есет Әзербаевқа мүсін қойылды

19.07.2018

ҚР Президенті Іс басқарушысының орынбасары тағайындалды 

19.07.2018

Зейнолла Самашев: Кезінде Алтын адам болған

19.07.2018

Қаскелеңде «ақылды» комбайн адамның қатысуынсыз егін орды

19.07.2018

Қызылордада ұрланған қақпақтардың шығыны 30 млн теңгеге жеткен

19.07.2018

Жәңгір ханның жазғы ордасы Ресей жерінде жатыр

19.07.2018

Президент Премьер-Министр Бақытжан Сағынтаевты қабылдады

19.07.2018

«Егемен Қазақстан» газетінде кадрлық өзгерістер болды

19.07.2018

З.Самашев: Табылған жәдігерлер б.з.д 8-7 ғасырға тиесілі заттар болуы мүмкін

19.07.2018

Кәріпбек Күйіков «Ядросыз болашақ үшін» сыйлығын алды

19.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

19.07.2018

Қаршыға мен қара бала

19.07.2018

Баян-Өлгей аймағы су тасқынынан зардап шекті

19.07.2018

АҚШ – Ресей: Серіктестіктің соны серпіні

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Атақ қымбат па, абырой қымбат па?

Бүгінде қандай жолмен келсе де атақ үшін есі кете, есерлене қимылд­ай­ты­ны­мыз­ды бәрі біледі. Айта­лық, жуырдағы бір мереке күндерінде орден сатылыпты. Бұл орденнің атауы қандай дерсіз – «Қазақстанның құрметті азаматы».

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ауыл шаруашылығын цифрландыру болашақтың баламасыз жолы

Әлем елдерінде қазіргі уақытта ауыл шаруашылығын цифрландыру қарқынды түрде жүріп жатыр. Уақыт өткен сайын бұл салада неше түрлі жаңа технологиялар пайда болып, олар жедел түрде өндіріске ен­гізілуде. Мәселен, Еуропадағы компания­лар енді егістік жағдайын зерттеумен ай­на­лысатын дрондарды да шығара бас­тады. Бұл машиналар фермерлердің егіс шы­ғымдылығын алдын ала болжап бі­лу­леріне жағдай туғызуда. Осы үдеріс ке­ңі­нен қанат жая келе, бүкіл ел бойынша әрбір егіс алқабының шығымдылығын күні бұрын анықтау мүмкіндігі пайда болатын көрінеді. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу