Адал асымыздың қадірін түсірмейік

Біз сияқты мегаполис тұрғындары үшін мәселенің үлкені – азық-түлік сапасы мен табиғи өнімдер екені айтпаса да түсінікті. Өз бақшасындағы балғын көкөністерді жемеген, жаңа сауылған сүтті ішпеген адамда қайбір денсаулық болсын. Сондықтан да ауыр көтеріп, ыстыққа күйіп, суыққа тоңып жатпаса да қалалықтарды кесел көбірек айналшықтайды.

Егемен Қазақстан
29.03.2018 17624
2

Мұның бәрі түсінікті болса да, түсін­бейтін де жайттар жеткілікті. Мәселен, халқымыздың тарихымен бірге ажырамай келе жатқан күнделікті азығы, оның ішінде әсіресе, малмен күнелткен қазақтың сүт өнімдерін алайық.

Наурыз мерекесі қарсаңында қаладағы үлкен базарға барсақ, жұрт жапырылып айран, қымыз, шұбатқа таласып, кезекке тұрып жатыр екен. Мұндай ұзын-сонар кезекке тұру егемендіктің елең-алаңымен келмеске кеткендей болатын. Тосын көріністі қызық көріп, қатарға тұрып, айранның да, қымыздың да, шұбаттың да дәмін татып көруге кірістік.

Және бұл қадамға итермелеген жайттар да жеткілікті болатын. Алматыда мыңғырған мал жоқ. Іргесіндегі ауылдарда азды-көпті бие байлайтындар бар. Бірақ түйе деген жануарды көрмек түгілі, кейде атын естудің өзі қиындау. Қысқасы, біздің қалада түйе жоқ, бірақ шұбат көп...

Сонымен сағатымызды қиып, қымыз­дың да, қымыранның да, айранның да шалаптың да, шұбаттың да дәмін тата бастадық. Қазығұрттың баурайында шүйгін шөпке жайылған биенің саумалы мамырда қандай, күзде шөп піскенде қандай екенін бала кезден жазбай танимыз. Ал айран деген сиырдың сүтінен ұйытылатынын бұл қазақққа баяндап отырудың өзі ақымақтық. Түйе сүтінің сырын кейін келін болып түскен елімізден білдік. Шайға сиырдың сүтін қатқанда қандай дәм береді, түйенің сүті қандай дәм береді? Бұл екі жануардың сүтінің құрамы өте бөлек екені бесенеден белгілі.

Қысқасы, «Алтын Орда» базарындағы айран деп сатып жатқан айранның да, қымыз деп сатылып жатқан піскен айран­ның да, шұбат деп сатылып жатқан түсі­ніксіздеу қосындыны, мүмкін қымыран шы­ғар, қатарынан дәмін татып көріп, тек қана өкіндік, тек қана қынжылдық. Құдайым-ау, шұбат қашан тұп-тұщы, қаймақ сияқты тәтті болып еді?! Қаншама рет іргеміздегі «Көк базардан» удай бағаға «қымыз» деп шалапты, «шұбат» деп қою айран сатып алып келдік. Ауыл қазағы қойдың сүті мен сиыр сүтін, түйе сүті мен бие сүтін бірден ажырата алады. Ал асфальт үстінде туған буын үшін ақшыл қышқылтымның бәрі бірдей.

Түйе сүті, бұл түлік суды аз ішетін­дік­тен, ­майлы болып келеді. Қуаты мен дәрумендік қасиеті қымыздан кем емес. Қымызда 499-528 ккал болса, шұбатта 789-991 ккал болады. Шұбаттың да сапасы көбiнесе ұйытқыға байланысты екенін, баппен ашытылған шұбатты үзбей ішкен адамның ағарып шыға келетін де көрдік.

Бұл қазақ әсiресе, қос өркештi қазақ түйелерiнiң сүтi емдiк қасиетiмен құнды саналатынын, желөкпе, азқазан, ішек жолдарына қара жел байланып, ас қорыту нашарлағанда шипа екенін біледі. Ал сиыр сүтін өндіруді көлемді жүргізген кешегі Кеңес өкіметіне біз сияқты ұлттардың келешегі мен денсаулығы керек болмады. Бие мен түйе сүті сиыр сүтіне қарағанда анағұрлым сіңімді, ана сүтіне жақын, құнарлы екенін қазаққа түсіндіріп отырудың өзі артық. Бірақ, әңгіме бұл туралы да емес.

Ендігі сөз болмысымыздың ажырамас бір бөлшегі, шежіремізді суарған сүт өнімдерінің өтірігі мен сапасы қақында. Қазақ болғаннан кейін оның ырым-жырым, той-томалағы мен қымыз-шұбаты тарихымен ілесіп жүре береді. Айран-сүтті, нағыз қышқылтым шұбатты ағзамыздың аңсап тұруы да табиғи заңдылық.

Өкінішке орай, әсіресе қаладағы аста-төк тойларда өтірік қымыз, жасанды шұ­баттың көп кездесетіндігін кім жоққа шығара алады?! Шұбат деп сатып алып, сәл тұндырып қойсаң суы бөлек, айраны бөлек болып іркілдеп, литр-литр «қымыз» бен «шұбатты» төгуге мәжбүр болып жататындарды, яки болмаса отырыс аяқталмай жатып, ішкен-жегенін төгуге тура келетін жағдайларды көз көріп жүр.

Бұл – өмірі ет пен шұбат-қымызға байланған қазақ үшін реттелуге тиісті ұят мәселе. Халқымыздың ғасырлар бойы тұтынып келген адал да шипалы асын тәлкекке айналдыруды тоқтату керек сияқты. Өзге халықтар ұлттық тағамдарын мақтаныш етіп, брендке айналдырып жатқанда, біздің өз асымызды мазақ етуіміздің жөні қалай?..

Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу