Әдебиет пен әдеп

Әдебиет пен әдеп – мағынасы әртүрлі болғанымен, тегі бір, түбі бір, туыс сөз­дер екенін байқасақ керек-ті. Рухи тұр­ғыдан жақын. «Әдебиет – ардың ісі» деп қайталаудан жалықпай келеміз. Ал ар-ожданның көрнекті тұсында, алдыңғы шебінде әдеп тұрады емес пе. Шынымен-ақ қазақтың бас хакімі айтқандай, «ар ұялар іс қылмас ақыл зерек». Демек әдептен аттаған, ар ұялар іс қылған, қарапайым кісілік мәдениетінен құралақан адам қанша дарынды, тумысынан талантты болса да, халық сүйген ардақты ақын, жампоз жазушы болып та жарытпасы хақ.

Егемен Қазақстан
13.04.2018 167
2

Әдебиет  –  асыл сөз, өмір оқулығы. Әдебиет жалпы мәдениетпен, ішкі мәдениетпен, жан сұлулығы һәм мейірім-махаббатпен үйлесіп, үндесіп жатады. Осынау адами асыл қасиеттермен арасында шек, шекара, кедергі-бөгет болмайды, болмақ та емес. Өмір оқулығы миссиясын зор жауапкершілікпен адал арқалаған әдебиет, сайып келгенде, адамдардың, тұтас ұрпақтардың, бүтін халықтың тәрбиешісіне де айналмақ. Ол жас ұрпақты, жаңа адамды, Алашым деген елжанды азаматты тәрбиелейді, мың-миллион адамдардың болашақ тағдырын айқындап анықтайды. Осы тұрғыдан келгенде әрбір халықтың өзін сыйлайтын ұлттық әдебиеті, оның ішінде қазақ әдебиеті, осынау ардақты мәртебеге лайықты әрбір ақын-жазушымыздың, әрбір әдебиетші қалам иесінің шығармашылығы қашан болмасын Ұлт әдепнамасы биігінен табылуы тиіс деп ойлаймыз.

Әмбеге мәлім, кез келген әдебиет туын­дысының негізгі зерттеу нысаны, ондағы орталық тұлға адам десек, адамшылық әліппесі әдеппен ашылары шүбәсіз. Әдебиет – өмір мен тұрмыстағы әдептің айнасы. Ата-ана мен орта, қоғам ғибраты өз алдына, өскелең ұрпақтың әдебиеттен алар әдеп өнегесі аз емес. Сол үшін де әдебиетіміздің ұлт тәрбиешісіне қойылар талаптарға, әдеп пен ізгілік қағидаттарына сай болмағы лазым.

Қазақ әдебінің қайнары – жыраулар поэзия­сында. Бұқар жырау мен Шал ақын жырларында ерен биікке көтерілген, жат мінез бен анайылықты бойына еш жұқтырмаған әдеби әдеп Абай өлеңдерінде, ғақлия сөздерінде барынша кемел көрініс табады. «Қобыз бен домбыра алып топта сарнап, мақтау өлең айтыпты әркімге арнап. Әр елден өлеңменен қайыр тілеп, Кетірген сөз қадірін, жұртты шарлап» деген хакім сол заманның әдеби әдебі қандай болмағын әдемі кестелей келе: «Сый дәметпе, берсе – алма еш адамнан, Нең кетеді жақсы өлең сөз айтқаннан?» деуі сөз ұстаған өнер иесінің бекзат тазалығын ардақтап алға тартады. Мысалы, Ақан сері тәбәрік берілетін, олжа түсетін жерде ешқашан өлең айтпаған екен, жолды өзінің ұстазы Орынбай ақынға беріп отырыпты. Мерейтойларда оқитын өлеңдеріне такса белгілеп, конверт алып, шапан киюге құмартып құнығып алған бүгінгі одашыл кейбір ақындарымыз осыны қаперге алса, құба-құп.

«Әзірет Әлі», «айдаһарсыз» сөз айту, өлеңде «алтын иек, сары ала қызды» дәріп­теуден сақ болу «кәрілікті жамандап, өлім тілеп» арсызданбау Абай заманының ғана емес, бүгін таңдағы да әдеби әдептің өзегі, көкейкесті мәселесі болып табылады. Жеке тұлғаларды, қалталылардың ата-бабасын асыра дәріптеп көркем шығарма-сымақ жазу да әдебиеттің әдебінен шет нәрсе. Ардың ісі деп айта алмаймыз.

Әрине кез келген әдеби ортада әдебиет мәселелері бойынша, қоғам мен халықты толғандырған түйткілді жайттар жөнінде пікірталас, тіптен, айтыс-тартыс орын алуы заңдылық.Ой-пікірлердің бүкпесіз айтылғаны дұрыс. Онсыз шындық ашылмайды, ақиқат айқындалмайды. Бірақ пікір таластырудың жөні осы екен деп басқа шауып, төске озудың, мәртебелі мінберлерді ұрыс-керіс пен байбалам-балағаттың мибатпақ майданына айналдырудың еш қисыны жоқ. Шығармашылық былай қалып, жеке басқа тиісу, атам заманғы пендешілік кірбің-кикілжіңдерді термелеу әдебиетші мен ақын-жазушы атына абырой әпермесі хақ. Бұл дегеніміз еш ақылға да сыймауы былай тұрсын, әдеби де, адами да әдеппен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сорлылық дер едік.

Біз бұл қынжылысты назалы сөздерді жайдан-жай жазып отырған жоқпыз. Соңғы уақыттарда қазақ жазушыларының арасында, әдеби ортада осы айтқандай келеңсіздіктер, келіспеушіліктер, әдеби әдеппен сыйыс­пайтын жайлар белең алып бара жатқанын байқаймыз. Тіптен, тірілерімізді түгендеп болмай, аруақтармен алысатын, сүйегі баяғыда қурап қалғандарға ауыз салатын арсыз үрдіс шығыпты. Ұлыларымыздың өзін нөмірлеп, мынау анадан артық, жоғары, биік немесе пәс, төмен деп, бағасын сантиметрмен өлшеп беретін болыппыз. Осыған біз, жұқалап айтқанда, аң-таңбыз. Өзіміз кітап оқымайды деп кінә тағудан жалықпайтын жамағат қауым да мұндай-мұндай ерсі қылықтардың жазушы қауымға жараспайтынын аңдап, біртүрлі мұңайып қалғандай. 

Қазақ әдебиеті дүниеге ұлы туындылар, керемет шығармалар берген, беріп те жатқан кемел әдебиет. Қазақ жазушылары қашаннан-ақ ұлт зиялыларының алдыңғы шебіндегі ақтаңгерлері, ұлттың ұяты саналады. Осындай үлкен миссия арқалаған қасиетті орта болашақта болымсыз әңгімелерге бой алдырмайды, тұңғиықтағы түбінен тазаланатын телегей теңіздей жазушының азаматтық арына, әдебиеттің әдебіне кіршік шалдырмайды деп сенеміз. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу