Әдебиет пен әдеп

Әдебиет пен әдеп – мағынасы әртүрлі болғанымен, тегі бір, түбі бір, туыс сөз­дер екенін байқасақ керек-ті. Рухи тұр­ғыдан жақын. «Әдебиет – ардың ісі» деп қайталаудан жалықпай келеміз. Ал ар-ожданның көрнекті тұсында, алдыңғы шебінде әдеп тұрады емес пе. Шынымен-ақ қазақтың бас хакімі айтқандай, «ар ұялар іс қылмас ақыл зерек». Демек әдептен аттаған, ар ұялар іс қылған, қарапайым кісілік мәдениетінен құралақан адам қанша дарынды, тумысынан талантты болса да, халық сүйген ардақты ақын, жампоз жазушы болып та жарытпасы хақ.

Егемен Қазақстан
13.04.2018 143

Әдебиет  –  асыл сөз, өмір оқулығы. Әдебиет жалпы мәдениетпен, ішкі мәдениетпен, жан сұлулығы һәм мейірім-махаббатпен үйлесіп, үндесіп жатады. Осынау адами асыл қасиеттермен арасында шек, шекара, кедергі-бөгет болмайды, болмақ та емес. Өмір оқулығы миссиясын зор жауапкершілікпен адал арқалаған әдебиет, сайып келгенде, адамдардың, тұтас ұрпақтардың, бүтін халықтың тәрбиешісіне де айналмақ. Ол жас ұрпақты, жаңа адамды, Алашым деген елжанды азаматты тәрбиелейді, мың-миллион адамдардың болашақ тағдырын айқындап анықтайды. Осы тұрғыдан келгенде әрбір халықтың өзін сыйлайтын ұлттық әдебиеті, оның ішінде қазақ әдебиеті, осынау ардақты мәртебеге лайықты әрбір ақын-жазушымыздың, әрбір әдебиетші қалам иесінің шығармашылығы қашан болмасын Ұлт әдепнамасы биігінен табылуы тиіс деп ойлаймыз.

Әмбеге мәлім, кез келген әдебиет туын­дысының негізгі зерттеу нысаны, ондағы орталық тұлға адам десек, адамшылық әліппесі әдеппен ашылары шүбәсіз. Әдебиет – өмір мен тұрмыстағы әдептің айнасы. Ата-ана мен орта, қоғам ғибраты өз алдына, өскелең ұрпақтың әдебиеттен алар әдеп өнегесі аз емес. Сол үшін де әдебиетіміздің ұлт тәрбиешісіне қойылар талаптарға, әдеп пен ізгілік қағидаттарына сай болмағы лазым.

Қазақ әдебінің қайнары – жыраулар поэзия­сында. Бұқар жырау мен Шал ақын жырларында ерен биікке көтерілген, жат мінез бен анайылықты бойына еш жұқтырмаған әдеби әдеп Абай өлеңдерінде, ғақлия сөздерінде барынша кемел көрініс табады. «Қобыз бен домбыра алып топта сарнап, мақтау өлең айтыпты әркімге арнап. Әр елден өлеңменен қайыр тілеп, Кетірген сөз қадірін, жұртты шарлап» деген хакім сол заманның әдеби әдебі қандай болмағын әдемі кестелей келе: «Сый дәметпе, берсе – алма еш адамнан, Нең кетеді жақсы өлең сөз айтқаннан?» деуі сөз ұстаған өнер иесінің бекзат тазалығын ардақтап алға тартады. Мысалы, Ақан сері тәбәрік берілетін, олжа түсетін жерде ешқашан өлең айтпаған екен, жолды өзінің ұстазы Орынбай ақынға беріп отырыпты. Мерейтойларда оқитын өлеңдеріне такса белгілеп, конверт алып, шапан киюге құмартып құнығып алған бүгінгі одашыл кейбір ақындарымыз осыны қаперге алса, құба-құп.

«Әзірет Әлі», «айдаһарсыз» сөз айту, өлеңде «алтын иек, сары ала қызды» дәріп­теуден сақ болу «кәрілікті жамандап, өлім тілеп» арсызданбау Абай заманының ғана емес, бүгін таңдағы да әдеби әдептің өзегі, көкейкесті мәселесі болып табылады. Жеке тұлғаларды, қалталылардың ата-бабасын асыра дәріптеп көркем шығарма-сымақ жазу да әдебиеттің әдебінен шет нәрсе. Ардың ісі деп айта алмаймыз.

Әрине кез келген әдеби ортада әдебиет мәселелері бойынша, қоғам мен халықты толғандырған түйткілді жайттар жөнінде пікірталас, тіптен, айтыс-тартыс орын алуы заңдылық.Ой-пікірлердің бүкпесіз айтылғаны дұрыс. Онсыз шындық ашылмайды, ақиқат айқындалмайды. Бірақ пікір таластырудың жөні осы екен деп басқа шауып, төске озудың, мәртебелі мінберлерді ұрыс-керіс пен байбалам-балағаттың мибатпақ майданына айналдырудың еш қисыны жоқ. Шығармашылық былай қалып, жеке басқа тиісу, атам заманғы пендешілік кірбің-кикілжіңдерді термелеу әдебиетші мен ақын-жазушы атына абырой әпермесі хақ. Бұл дегеніміз еш ақылға да сыймауы былай тұрсын, әдеби де, адами да әдеппен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сорлылық дер едік.

Біз бұл қынжылысты назалы сөздерді жайдан-жай жазып отырған жоқпыз. Соңғы уақыттарда қазақ жазушыларының арасында, әдеби ортада осы айтқандай келеңсіздіктер, келіспеушіліктер, әдеби әдеппен сыйыс­пайтын жайлар белең алып бара жатқанын байқаймыз. Тіптен, тірілерімізді түгендеп болмай, аруақтармен алысатын, сүйегі баяғыда қурап қалғандарға ауыз салатын арсыз үрдіс шығыпты. Ұлыларымыздың өзін нөмірлеп, мынау анадан артық, жоғары, биік немесе пәс, төмен деп, бағасын сантиметрмен өлшеп беретін болыппыз. Осыған біз, жұқалап айтқанда, аң-таңбыз. Өзіміз кітап оқымайды деп кінә тағудан жалықпайтын жамағат қауым да мұндай-мұндай ерсі қылықтардың жазушы қауымға жараспайтынын аңдап, біртүрлі мұңайып қалғандай. 

Қазақ әдебиеті дүниеге ұлы туындылар, керемет шығармалар берген, беріп те жатқан кемел әдебиет. Қазақ жазушылары қашаннан-ақ ұлт зиялыларының алдыңғы шебіндегі ақтаңгерлері, ұлттың ұяты саналады. Осындай үлкен миссия арқалаған қасиетті орта болашақта болымсыз әңгімелерге бой алдырмайды, тұңғиықтағы түбінен тазаланатын телегей теңіздей жазушының азаматтық арына, әдебиеттің әдебіне кіршік шалдырмайды деп сенеміз. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.07.2018

Гинеколог-акушер жас ананың өліміне қатысты пікір білдірді (видео)

17.07.2018

Елбасы Павлодар облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөнінде кеңес өткізді

17.07.2018

Каспий маңы елдерінің басшылары Ақтауда кездеседі

17.07.2018

Еліміздің үш қаласынан Баянауылға әуе рейстері ашылады

17.07.2018

Биыл Қазақстан перзентханаларында 31 ана қайтыс болды

17.07.2018

Алматыда Оңтүстік Кореямен бірлескен амбулаторлық клиника ашылды

17.07.2018

Еліміздің бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды

17.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

17.07.2018

Инновациялық жобалар мен тың идеяларға байқау жарияланды

17.07.2018

Ақпарат және коммуникациялар министрі Smart city жобасын жүзеге асыру бойынша есеп берді

17.07.2018

Елбасы «Павлодар мұнай химиясы зауытына» барды

17.07.2018

«Президент кубогы» басталды

17.07.2018

Қазақмыс биылғы алты айда 14 млн 507 мың тонна кен өндірді

17.07.2018

«Qazaqstan» мен «Qazsport» футболдан әлем чемпионатының көрсетілімін қорытындылады

17.07.2018

Жаңаөзенде «Астанаммен мақтанам!» атты дөңгелек үстел өтті

17.07.2018

Биыл Алматыда заңсыз 77 нысан анықталды

17.07.2018

Мемлекеттік хатшы «Айбын» әскери-патриоттық жиынының ашылуына қатысты

17.07.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Казэнергокабель» акционерлік қоғамына барды

17.07.2018

Мемлекет басшысы «GiessenHaus» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.07.2018

Қазақстан Президенті Павлодар облысына жұмыс сапарымен барды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу