Орбұлақ шайқасындағы ерлік үлгісі

Биыл Орбұлақ шайқасын­дағы ұлы жеңістің 375 жыл­дығы республика көле­мін­де кеңінен тойланады. Оның жеңісті былай қойғанда, сол ұлт тағдыры шешілген оқи­­ға­ны атап өту өзінен-өзі бола салатын шаруа емес.

Егемен Қазақстан
13.04.2018 4282
2

Тә­уел­сіз еліміз Орбұлақтағы та­ри­хи бетбұрыстың 350 жыл­дығын алғаш рет 1993 жылы атап өткені белгілі. Со­ған орай, сол тұстағы Қазақ Ми­­нис­трлер Кабинетінің 6 тар­мақтан тұратын арнайы қаулы қабылдағаны да есте. Сол құжатқа орай, елімізде бірқатар іс-шаралар жүзеге асырылды. Орбұлақ шайқасы өткен жерге ескерткіш-белгі­тас орнатылды. Ғылыми-тео­рия­лық конференция өтіп, кітаптар жарық көрді. Бірақ әртүрлі себептерге байланыс­ты құжатта белгіленген іс-шаралардың бәрі бірдей орын­­дал­ған жоқ. Сол алапат қырғында ерекше көзге түс­кен казақ-қырғыз батырлары мен қолбасшылар Салқам Жәң­гір ханның және сонау Са­мар­қаннан мол әскермен кө­мекке келген Жалаңтөс баһадүрдің аттарын ұмытпау, оларды мәңгі есте қалдыру туралы ұсыныстар толық жү­зеге аспады. 

Уақыт өте келе Орбұлақ шай­қасына қатысты ұшқары пікірлер де бой көрсетті. Оны әркім өз деңгейінде ба­ға­лап, халық ерлігінің қа­дірін түсіруге дейін барды. Солардың дені көрші им­­пе­риялардың кезіндегі бас­қыншылық саясатын жү­зе­ге асыру үшін қазақ даласына жүргізген барлау әрекет­терінің негізінде қа­­ғаз­­ға түскен екіұшты дерек­­­терге сүйенді. Бұл көзі­қа­рақты азаматтарды бейжай қалдырған жоқ, әрине. Әсі­ресе Белжайлау өңірінің тү­­легі, жазушы Бексұлтан Нұр­жекеұлы Орбұлаққа қа­тыс­ты көкейге қонымды тың­ тарихи деректерді түр­лі басылымдарда жариялап,­ үлкен жанашырлық, азаматтық белсенділік танытты. Жәң­гір ­ханның қабірі сол шай­қас өткен жерге жақын маң­да қараусыз, қоршаусыз жатқа­ны да белгілі болды. 

Бұған дейін тарихи, мәде­ни мұраларды түгендеуге ат­салысып, біраз тәжірибе жи­нақтаған маған да ой салды. Шайқас оңтүстіктен алыс­та­ғы Орбұлақта өтті дегенмен де, оған сол кезде қазақ хан­ды­­ғының астанасы болған Түр­­кі­станнан Салқам Жәңгір хан бастаған әскер аттанды емес пе?! Жолай оған осы өл­ке­ден мың-сан сарбаздар қо­сыл­ғаны анық. Басқасын айтпағанның өзінде, қасиетті Қа­зығұрттан Жақсығұл мер­ген бастап барған сарбаз­дардың жол тартқаны тарихи дәлелденген шындық. Ал енді сонау Самарқаннан қара жерді дүбірлеткен қалың қол­мен көмекке асыққан Жа­лаң­­төс баһадүрдің де Қазы­ғұрт арқылы өткені белгілі. Ба­һадүр бастаған әскерге де жолай қазақ ауылдарынан талай-талай елім, жерім деп еңіреген ерлер қосылмады дей­сіз бе. Солайы солай-ау,­ бі­рақ осынау ел мен ұлт бір­лі­гін, ұлттар бірлігін көрсететін ұлы оқиғаны келер ұрпаққа жеткізіп, айтып тұратын айбынды ескерткіштің жоғы қа­лай? Бұл қолға алатын идея еді.

Жер бетінде қанша адам, қанша халық болса, солардың баршасы тәуелсіздікке ұмты­лады, осы жолда бастарын бәй­геге тігеді. Ешбір пенде бі­реуге, басқа басқыншыға тә­уелді болғысы келмейді. Екі алып империяның ортасында болуға тағдыр жаз­ған жас Қазақ мемлекеті ұзақ­қа созылған соғыстар мен сұр­қия саясаттың салда­ры­нан одақтас іздеп жү­ріп,­ бо­дандыққа түсіп қал­ды. Қыс­қасы, біздің ата-­баба­ларымыздың өмірі тәуел­сіз­дікті сақтау, тәуел­діліктен құ­­тылу жолындағы қанды қыр­ғынға да, мылтықсыз май­­данға да толы болды. Еге­мендік арманға айналды. Сол мыңжылдық арманның жү­зеге асуын көру бақыты біздің маңдайымызға жазылыпты. 

«Тәуелсіздік жемістері» деген ұлы ұғым бар. Оны санап тауысу қиын. Солардың маңыздыларының бірі, біре­гейі десек те жарасар, өт­кен тарихымызда орын ал­ған ақтаңдақтарды жою, бұр­маланған қателіктерді қалпына келтіру, бір сөзбен қайыр­ғанда, өз тарихымызды өзіміз жазу. Егеменді ел атанған соң біз осындай­ құқыққа, мүмкіндікке ие бол­­дық. Бірақ бұл аса ма­ңыз­ды іске жұрт бірден жап­пай бұрыла салған жоқ, тіп­ті ел үміт артқан та­рих­шы­ларымыздың өзі ен­жар­лық,­ самарқаулық таныт­ты.­ «Францияны Франция еткен француздар емес, фран­цуздарды француз еткен ­Фран­ция» деген белгілі сөз­дің шы­ндығы бізге де анық көріне бастады. Алла абы­рой бергенде үлкен іс көп кешікпей үлкен үйден – Ақордадан бастау алды. Қай мәселені де тереңнен тол­ғап, алыстан қапысыз бол­жайтын Елбасымыз Нұр­сұлтан Назарбаев дер ке­зін­де, мемлекеттік дең­гейде «Мә­дени мұра» бағдар­лама­сын қабылдап, мәдени-та­ри­хи көштің ат-көлігін қам­дап, бағыт-бағдарын бел­гілеп, сара жолға салып бер­ді. Осы бағдарлама ая­сын­да өзіміздегілерге қо­са шет­ел архивтерінде еш­кім ке­рексінбей, іздеусіз, қоз­­ғау­сыз сарғайып жатқан мың-сан деректер жинастырылып, айналымға қосылып, жүйе­леніп, он-сан кітаптарға ар­қау болды. Көптеген ма­қалалар жарияланды. Қыруар жұмыс атқарылды. Бірақ жылдар, ғасырлар бойы уақыт шаң-то­заңына көмілген, тарихи нақты деректен аңызға айналған ата тарихымызды әлі де болса түгел аршып,­ ар­тық-ауыс пайымдардан тазартып, түгендеп ала қойған жоқпыз. Мұндай ауқымды іске уақыт керек екен, сонымен бірге, сананың жаңғыруы, пі­сіп-жетілуі де қажет болып шық­ты.

Келе-келе ұлттық құнды­лық­тарымызды түгендеуге, жоғалт­қанымызды іздеп-тауып, барымызды базарлау­ға­ тарихшы, жазушы аға­йын­­дармен бірге басқа сала­лар­дың өкілдері де араласа бас­тады. Себебі бұл тарихи мис­сияны абыроймен ат­қа­ру үшін ынта, ықылас, шы­найы патриотизм, білім ғана аздық ететіні байқалды. Көп рет­те қаржы тапшылығы да­ қолбайлау болып жатты. Сон­дай-ақ қарапайым ғана мы­сал, жер-су атауларына қа­тысты тарихи шындықты қалпына келтіру ісінде, кей жағдайда кәдімгідей дау-дамай туындап, Қазақстанның қол­даныстағы заңдарына, жал­пы юриспруденцияға, шетел­дердің іс-тәжірибесіне, мем­лекетаралық қаты­нас­тарға, ішкі және сыртқы сая­сатқа, аса шетін жай – ұлт­аралық мәселелерге жетік мамандардың қажеттігі білін­ді. Әсіресе жергілікті ұлт өкіл­­­­­дерінің үлес салмағы тым­ төмен өңірлерде жас еге­­­мен елдің кешегі тарихы­на қатысты кез келген қара­пайым мәселе, оп-оңай күр­ме­уі қиын түйінге айналып кетіп те жатты. Мен мұ­ны Сол­түстік Қазақстан облыс­тық сотына төраға болып бар­­ған тұста – 1999 жылы бай­­қадым және сол кезеңде «Мә­­дени мұра» мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, сот төрағасының міндеттері ауқы­мынан шығып, қоғамдық жұ­мыс­тармен айналысуыма да жол ашылды. 

Ол кезде Солтүстік жұр­ты ұлт, тарих, ұлттық дәстүр­лер ту­ралы сөз қозғауға әлі үй­рен­­­беген кез еді, жергілікті би­­­ліктің де бұл орайда, қа­лып­­тасқан іс-тәжірибесі де жоқтың қасы болатын. Бей­нелеп айтқанда сірескен ақ қар, көк мұздың көбесі сө­гіл­­меген... Осындай кү­дік­ пен үміт қатарласқан жағ­­дай­­да заңгер әрі азамат ре­тінде жо­­ғарыда аталған бағ­дар­ла­ма­дағы міндеттерді орын­дау­ға бел шеше араласуыма ту­ра кел­ді.

Ә дегенде, бір қарағанда ұсақ көрінетін, алайда өңір үшін маңызды болып табылатын мәселелерді шешу ісіне қолұшын беруді бастап кеттім. Солтүстіктегі сот жұ­мысына қазақ тілін батыл ен­гізуді қолға алдық. Шетін мәселелерде бұқпантайламай, еңсе көтеріп, көптеген жиындарда төбе көрсетіп, өз ойы­мызды ашық айттық. Ұлт рухын түгендесек деп жүрген азаматтар бізді іздей бастады. Әр қилы ой-пікір, ұсыныс, идея­лар сот ғимаратына қа­рай ойысты. Біз ешкімнің кеу­десінен итерген жоқпыз, жетегінде де кетпедік. «Бұл біздің міндетімізге жатпайды», дегендей қашыртпа сөз айтпадық. Сөйтіп жүргенде, тарихтан аты өшуге айналған Қожа­берген жырау түйіні алды­мыздан шықты. Мәсе­ле­нің салмақты, күрделі еке­­нін біліп, оны тиянақты да­йын­­дықпен түйінін шешуге кіріс­тік. Сол уақытта «Жеті жар­ғы және Қожаберген жы­рау» атты халықаралық қайы­рымдылық қоры дүниеге кел­ді. Қарсылар шықты. Есесіне қолдаушылар көп болды. Та­рих­шылар, жазушы-жур­­налистер, құймақұлақ шежі­решілер Қожабергеннің атақ­ты жырау ғана емес, қол бас­таған батыр екенін де дәлел­деп шықты. Жыраудың бүкіл шығармаларын жинақтап, өмір­баянын түзіп, бірнеше кітап етіп шығардық. Қо­жа­­бер­ген Толыбайұлы орта­мызға қайта оралды. Бұл ар­қылы қанаттанған біз: «Өлке тарихы – тұлғалар тағдыры» тақырыбында халықаралық ғылыми-конференция өткі­зіп, Солтүстік Қазақстан ай­мағы­ның ұлы тұлғаларын бір түген­деп, ұлықтап шықтық. Сең ­қозғалды. Істі әрі қа­рай жал­­ғас­тырушылар, дамы­ту­шы­лар көбейді. Бұл біздің бас­­­ты жеңісіміз еді.

Қызмет бабымен біраз уа­қыт Маңғыстау облысында болғанда да руханиятқа жан­ашырлық мәселесі бір сәт естен шыққан жоқ. Енді Оң­түс­тік Қазақстанда да бұл жұмыстарды жандан­ды­­­ра түсуге тура келді. Қа­зағы қалың, ұлттық салт-дәс­­­түрлері жақсы сақталған ай­мақт­ың да бұл орайда, өзін­дік проб­лемалары бар екен...

2017 жылы бізді Орбұлақ шайқ­асындағы халық ерлігін мәң­­гі есте қалдыру идеясы қат­­ты толғандырды. «Із­де­­­ген­­­ге – сұраған» дегендей,­ осы сәтте Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың «Болашақ­қа бағдар: руха­ни­ жаңғыру» атты бағдарла­ма­лық мақа­ласы жарық көріп, біз­ге ғана емес, бүкіл елге қозғау сал­ды. Енді ойдағы идея­ны жүзеге асыруға шын­дап кірістік. Ойға алған ес­керт­кіш орната салу оңай шаруа емес. Ескерткішті орнататын лайықты орын – жер керек, республикалық арнайы комиссияның рұқсаты қажет, көпшіліктің қолдауы деген тағы бар. Мұның үстіне біз ке­шен­ді ескерткіш орнатумен бірге, Орбұлақ шайқасы тақы­рыбында ғылыми-теориялық кон­ференция өткізіп, сол шай­қастағы ұлы жеңістің 375 жыл­дығын республикалық дең­гейде тойлау үшін оны атау­­лы күндер тізбесіне ен­гізу мәсе­лесін де қоса кө­тер­­­­­дік. 

Кешенді әрі айбынды ес­керт­­кіш жасау ісі ауқымды ұйым­дастыру шараларын ке­рек етеді. Оны атқардық та. О баста бір ғана мені маза­ла­ған идеяның уақыты келген­де Оңтүстік Қазақстан об­лыс­тық әкімдігі, Мәдениет және спорт министрлігі, сон­дай-ақ Білім және ғылым минис­трлігі, Ш.Уәлиханов атын­­дағы Тарих және этнология институты, М.Әуезов атын­дағы Оңтүстік Қазақстан мем­лекеттік университеті, тағы басқа ұжымдар мен көп­­теген азаматтар қызу қол­дады. Ескерткіштің ашылуы Шымкент қаласында «Ұлт тарихындағы Орбұлақ шай­­қасы: Ұлы жеңістің ақи­қаты және маңызы» атты ха­лық­­аралық ғылыми-конференция өткізетін болып бәтуаластық. Осы екі ортада, Шымкент-Ташкент ха­лық­аралық күре­ жолының Ша­рап­хана елді­мекені тұсын­дағы биік жотада басқа да ескерткіштер қата­рын то­лық­тырып, Орбұлақ шай­қасындағы жеңістің 375 жыл­­дығына арналған ерек­ше­ мемориалдық кешен бой көтерді. Оның хас бе­тін­де Жәңгір хан мен Жа­лаң­­төс баһадүрдің ат үс­тін­­­дегі бейнелері алыс­тан мен мұндалайды. Ал осы­­нау «Ба­тыр бабалар» мемориал­дық кешені орналасқан алаң­ның сыртқы жағын тұтас­тай тұйықтайтын гранит қа­быр­ғада бірнеше паннолар орналасқан. Оның бірі «Ақтабан шұбырынды, Алқа­көл сұлама» атанған зар заманды бейнелейді. Екіншісінде Орбұлақ шайқасының кө­рі­ністері айшықталған. Пано­рамалық қабырғада ұлы же­ңіс­ке қол жеткізуде ерекше көз­ге түскен екі қолбасшымен бір­ге Шапырашты Қарасай, Ар­ғын Ағынтай, Алшын Жием­бет, Қаңлы Сарбұқа, Най­ман Көксерек, Дулат Жақсығұл, Суан Елтінді және қырғыз өкіл­дері Көтен мен Табай батыр­лардың аты-жөн­дері енді өш­пестей еті­ліп, гранит тасқа қашалған. Атал­ған қабырғаның ортасына ескерткіш кешеннің Ор­бұлақ шайқасындағы ұлы жеңіс­тің 375 жылдығына ар­нал­ғаны туралы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде түсі­ніктеме жазылған (Батыр бабалар) делінген белгітас орна­тылған.
Айтпақшы, біз – қазақ­тар ата-баба аруағын сый­лаған халық­пыз ғой. Ес­керткішті қолға алудан бұ­рын алыс­тағы Орбұлаққа ба­рып,­ шайқас өткен жерді кө­ріп, сол қан майданда шейіт кеткен сарбаздарға құ­ран бағыштап қайтуды жөн көргенбіз. Белжайлау деге­німіз, заманымыздың ұлы қа­лам­гері Әбіш Кекілбайұлы ке­зін­де атап өткендей, жан ба­ласына қимайтындай жер жәннаты екен. Бүкіл Пан­филов ауданының малшылары жазда сонда бас қосып, рахат өмір кешетініне де куә болдық. Тек сол екі тау­дың ара­сындағы бірнеше ша­­қы­рымға созылатын «жасыл­ жай­­лау, түкті кілемді» қақ жа­­рып өтетін жолдың бойын­да Салқам Жәңгір хан мен оның сарбаздары жерленген­ орын­ның қоршау-белгісіз жат­­­қаны көңілге кірбің тү­сір­ді. Шымкентке келе бо­ла­шақ ес­керткіштен бұрын те­­мір қор­шау мен граниттен бел­гітас жасатып, қайта жолға шық­­тық. Сәл кешіксек тау асу­ларын қар басып қала­ды екен. Малшылардың ал­ды қыс­тау­ларына көше баста­ғанда ал­ға қойған мақсатты орындап қайт­­т­ық. 

Шымкент пен Алматыдан арнайы барған үлкен топ­тың іс-әрекеті Жаркент жұртшы­лы­ғын ғана емес, жалпы Қа­зақ­стан халқы арасында сер­піліс туғызғаны анық. Екі сапардан кейін баспасөз бе­тінде Орбұлақ шайқасына қа­тысты ондаған мақала жарық көрді. Бұл игілікті іс басқаны айт­пағанда, сол тарихи жайлауда қаннан-қаперсіз мал бағып жүрген шопандар мен бақ­ташылардың өздері күнде көретін, жүрген жермен-жексен көне қабірлерге басқаша, ерекше ілтипат, құрметпен қарай бастағанын байқап, қуандық.

Сондай-ақ ізгілікті істі бас­тамас бұрын 2017 жылы қаңтар айында алыстағы Са­марқанға жол тартып, Дағ­бид қыстағында Махуми ағзам қожа қорымында жат­қан, даңқ­ты Жалаңтөс Ба­һа­дүрдің басына барып, құ­­ран бағыштап, тағзым ет­тік. Самарқанда ұлы ба­ба салдырған әлемдік құн­ды­­лықтар қатарына енген Регистан алаңындағы Шер­дор (Арыстан медресесі) мен Тіллә Хари (алтынмен апталған) медреселерін көріп, ризашылық сезімге бөленіп, ұлықтауға тұрарлық ұлы баба екеніне көз жеткіз­дік. 

Ескерткіштің ашылатын уақытына санаулы күн­дер қалды. Дайындықты қай­та-қайта ширатамыз. Бұл жиын­ның жай бір көңіл көте­ріп, ас-су ішіп, аяқ босататын кезекті көп шараның бі­рі болып қалмауына баса назар аударып отырмыз. Ха­­­лық­аралық жиынға рес­пуб­ликаға танымал қоғам қайраткерлері, Парламент депутаттары, ғалымдар, жа­зу­­шылар, студент жастар,­ орта мектептердің тарих­ пә­ні мұғалімдері көп­теп ша­қы­рылды. Мақсат – ел мен жер тарихы туралы әңгі­ме­лерді жастардың санасына ­жеткізу, құлағына құю. Та­ратыңқырап айтқан­да: «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Мен халқымның тағылымы мол тарихы мен ықылым заманнан арқауы үзілмеген ұлттық салт-дәстүрлерін ал­дағы өркендеудің берік діңі ете отырып, әрбір қадамын нық­ басуын, болашаққа се­нім­мен бет алуын қалаймын» деп, Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы атап өткендей, бүкіл халықтық рухани жаңғыру үрдісінен шет қалмай, азамат­тық ұстанымды таныту, бас­ты бағыт болып отыр. Осы ара­да жыр жампозы Ілияс Жан­сүгіровтің: «Өз ұлын, өз ер­лерін ескермесе, Ел тегі қай­дан алсын кемеңгерді», деген екі жол өлеңіндегі қа­нат­ты қағиданың түп-та­мы­рында елдің келешегі, ұлт­­­тың болашағы деп небір ала­пат қиындықтарды бастан ке­шіп, киелі топырағына жатты жолатпау жолында ерлік жасаған бабалардың, батыр-бағландардың қаһармандығы, бүкіл болмысы жатқаны анық. Сол қаһармандықты ұмыт­­­­­­паңдар дегенді де мең­зеп тұрғандай. Біз соны ел бол­­ған тұста мүлтіксіз атқа­рып, кейінгі ұрпаққа аманат етіп, сабақтастықтың алтын арқауын үзбеуді аза­маттық парыз санадық. Па­рыз­бен қатар, кеткен есені түген­деудегі қарыз деп ұқтық. Ен­ді сол парыз жолындағы баба­ларға арналған іргелі іс-шара жұрт игілігіне айналса деген ізгі ниеттен туған еді.

Бекет ТҰРҒАРАЕВ,
«Жеті жарғы және Қожаберген жырау» 
халықаралық қайырымдылық қорының төрағасы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заңгер 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу