![XV Еуразиялық медиа-форумы 8 жылдан кейін Алматыға қайта оралды](/article_photo/1527129317_article_b.jpeg)
Форум сындарлы пікір алмасуды қамтамасыз етеді
Қазақстан Президенті форумның жыл сайын кең ауқымды мәселелер бойынша ашық әрі тарапсыз диалог жүргізуге дайын медиа саласының кәсіпқойларын жинайтынын атап өтті. «Эволюцияның 15 жылы: құбылмалы дүние және бізге өзгеріс әкелген әлем» атты күн тәртібі форумның рухын дәл көрсетіп тұр. Бұл журналистер мен сарапшыларға ғаламдық ақпараттық кеңістіктегі көкейкесті мәселелер бойынша пікір алмасуға, өз ұстанымын айқындауға мүмкіндік береді.
Нұрсұлтан Назарбаев ақпаратқа қол жеткізудің ашық арналарын жетілдіріп, үздіксіз диалогты қамтамасыз ету қажет деп санайды. Бұл өз кезегінде пайда болған барлық түйткілдерді шешуде ынтымақтастық орнатудың өзекті шарты болып табылады. Қазақстан Президенті журналист мамандығы қоғамға қызмет етудің және жоғары этикалық, моральдық – адамгершілік қасиеттің үлгісі болуы тиіс екеніне тоқталды.
«Еуразиялық медиа-форум – барлық көкейкесті мәселелерді талқылаудың тағы бір мүмкіндігі. Кәсіби құрам мен форумның нәтижелілігі барлық қатысушыларға пайдалы болып табылатын сындарлы пікір және тәжірибе алмасуды қамтамасыз етеді. Барлық қатысушыларға жемісті пікірталас пен жарқын әсер тілеймін!» делінген Елбасының құттықтауында.
Жаңа буын ер жетіп келеді
Осымен он бесінші рет әлемнің әр шалғайындағы әріптестерімізді тоғыстырып отырған алқалы жиында Еуразиялық медиа-форум Ұйымдастыру комитетінің төрайымы Дариға Назарбаева XV Еуразиялық медиа-форумның күллі мұсылман үшін қасиетті һәм шапағаты мол Рамазан айында өтіп жатқаны зор мәнге ие екенін атап өтті.
Дариға Назарбаева бүгінгі форумда ақпараттық технологиялардың дамуымен қоса, адамзатты алаңдатқан түйткілді тақырыптар тарқатылатынын атады.
– Мен осы жылдары біздің айналамызда болған өзгерістерді баяндасам деймін. Егер біздің саламыз – бұқаралық ақпарат құралдарына тоқталсақ, мұнда барлығы дерлік өзгерді.
Біз 2002 жылы тұңғыш рет Алматыда басқосқан кезде айфон мен айпад жоқ еді. Фейсбук, инстаграм, ватсап дейтіндер атымен болған жоқ.
Өмірімізге iPhone, iPad дендеп еніп, үйреншікті құралға айналды. Ал «пейджер» сөзі ұмытылды десе де болады. Дискілі телефонды тек ескі кинодан көресіз. Теледидар жәшігі сұйық кристалды экранға айналды. Ноутбуктардың түр-түрі көз жауын алады. Смартфон – қалтаға сыйып кететін дербес компьютер. Интернеттегі іздеу жүйесі кез келген ақпаратқа жол ашады. Балалар девайстармен бұрын қуыршақпен ойнағандай алданады.
Бүкіл әлемде медиатұтыну мүлде басқаша сипат алды. Ең бастысы – жаңа медиада өзін суда жүзген балықтай сезінетін буын пайда болды. Көпшілік оларды тұңғыш цифрлы буын деп атайды.
Әрбір жаңа гаджетке таңғалатын біздер мен сіздер, қадірлі форумға қатысушылар. Телевизияны қандай да бір жаңа интернет қосымша жеңе ме, әлде керісінше ме деп ұзақ айтысамыз. Ал 10, 15, 20 жастағылар бұл гаджеттер, қосымшалар, сервистер және әлеуметтік желімен бірге туған, солармен бірге өсіп жатыр. Интернет, смартфон және еркін коммуникациясыз өз өмірін көзге елестете де алмайды.
Осы өскелең ұрпақ дәстүрлі және жаңа медиа арасында таңдау жасамайды. Оларды өздеріне қолайлысын пайдаланады, деді ұйымдастыру комитетінің төрайымы.
Айтпақшы, міне, сондықтан да цифрлық буын интернетке, мобильдік қосымшаларға қандай да бір сервис не мүмкіндік деп емес, ажырамас, өмірлік маңызы бар қызмет деп қарайды. Ал оны пайдалануға шектеу қойса, аз да емес, көп те емес, өмір сүру салтына қастандық деп қабылдайды.
Көп елдерде жүргізілген зерттеулер әке мен бала арасындағы бұрыннан келе жатқан текетірестің цифрлық салаға ауысып, көп жағдайда медиатұтыну төңірегінде өрістейтінін көрсетіп берді. Алайда ересектер, интернет пен цифрлық іс-қимылды реттеуге кіріскенде мұны есепке алмаймыз.
Бірақ бұл цифрлы дүние реттеуге, ал оны пайдаланушылар сан қилы киберқатерден қорғауға мұқтаж емес дегенді білдірмейді. Оны мемлекеттік реттеу ақылға қонымды және жауапты болуы қажет деген сөз. Мұны жас буын ұғынып, қабылдауы тиіс. Ересектер өз балаларына түсіндіре білсін.
Жаңа цифрлы әлем өзімен бірге мейірім мен өмірдің жаңа бояуларын, қарым-қатынас пен даму үшін тамаша мүмкіндік қана алып келмейді. Бәріміз де әлеуметтік желідегі баланы өз-өзіне қол жұмсауға итермелейтін «өлім топтары» туралы білеміз.
Біздің смартфондағы мессенджерлер адамдар арасындағы аса қолайлы коммуникациялық құрал ғана емес, оның артықшылығын террористер, есірткі сатушылар және басқа да қылмыскерлер пайдаланатынын жақсы білеміз.
Бүгінде қоғам мен адамзатқа жаңа коммуникациялық технологиялар төндіретін қауіп-қатер талқыға түспеген бірде-бір ел әлемде жоқ, деді ұйымдастыру комитетінің төрайымы.
Қызыл кітап қалыңдап барады
Соңғы 15 жылда қоршаған орта да үлкен өзгеріске ұшырады. Ауа райы қолайсыздығын туындатып отырған климаттың өзгеруімен қоса, түрлердің жойылу қасіретін көріп отырмыз. Қызыл кітап барған сайын қалыңдап барады.
Күн сайын әлем сан қилы түрге жататын 10-нан 130-ға дейін тірі организмнен айырылып жатыр. Оларды қалпына келтіру мүмкін емес. Осылайша, 15 жыл ішінде қанша жан-жануардан айырылып қалғанымызды есептеу қиындық тудырмайды...
Есесіне адамзат ғарышты мықтап игеруде. Дегенмен, технологияның қарыштап дамуы әлемдік саясаттағы қатыгездікпен қатар жүріп жатыр. Соғыс атаулы тоқтамай тұр. Қақтығыс деректерін қамтитын Упсала университетінің жалпылама мағлұматына сүйенсек, 1989-2014 жылдардағы тек қанқұйлы қақтығыстардың салдарынан әскерилер арасындағы шығын 1 миллионнан асып кетті. Әскери қақтығыстарға тартылған елдерде құрбан болған бейбіт тұрғындардың санын есептеу қиын. Өйткені ол жерлерде халық санағын жүргізу мүмкін емес.
БҰҰ мәліметі бойынша, еріксіз мигранттар мен босқындар саны 25 миллион 800 мың адамға жетті. Бұл ХХІ ғасыр басындағы көрсеткіштен 50 пайыз артық. Батыс және Шығыс Еуропаға жөңкілген босқындар легінің жанында «Халықтарды жаппай көшіру» картинасы өзі жайына қалады.
Әлем терроризмнің қара толқынына тұншығып тұр. Лаңкестік әрекеттер әлемнің әр түкпіріндегі мыңдаған адамның өмірін жалмады.
Соңғы 15 жыл ішінде халықаралық жағдай «қырғи-қабақ соғыстың» белгілерімен мейлінше күрделене түскенін айтпай кетуге болмайды. Ол кейде кәдімгі соғысқа айналып кетердей қауіп төндіреді. Мемлекеттер басшыларының сөз ауаны да өзгерді. Онда төзбеушілік, бұлыңғыр, кейде ең қуатты әрі жаңа қару-жарағын көрсету арқылы ашық қоқан-лоқы білдіру сезіледі.
АҚШ, Ресей және Еуропа одағы арасындағы өзара түсіністіктің төмен деңгейі де алаңдатпай қоймайды. Сондай-ақ Еуропа достастығы елдері Ұлыбританияның Brexit және Каталониядағы сепаратизм әрекетімен күшейген «еуроскептицизм» дағдарысын бастан кешіруде.
Әлбетте, мұндай оқиғалар әлемдік медиада көрініс таппай қоймады. Интернет, әлеуметтік желілер және өзге де коммуникациялық сервистердің қарқынды дамуы кәдуілгі жүйені күрт өзгертті. Девайстар мен гаджеттердің салыстырмалы қолжетімділігі медиа оқиғаларына жүздеген миллион адамның тікелей қатысуына мүмкіндік берді. Желі авторлары – блогерлер пайда болды. Олардың кейбірі танымалдық жағынан дәстүрлі басылымдардың көрнекті журналистерімен бәсекеге түсуде. Өз кезегінде басылымдардың таралымы азайды. Телевизияның бұрынғыдай үстемдігі жоқ. Өйткені смартфоны бар кез келген адам өзі репортаж жасап, тіпті деректі фильм түсіре алады. 2005 жылы пайда болған ауқымды You Tube видеохостингі авторлардың ұжымдық студиясына айналды. Мұнда олар өз бағдарламасын, видеоблогын, сюжетін орналастырып, миллиондардың аудиториясына ұсынады, деді Еуразиялық медиа-форум ұйымдастыру комитетінің төрайымы.
Қарқынды модернизация түрлі мәселелер туындатуда
Медианың қарқынды модернизациялануы, цифрландыру өзімен бірге түрлі мәселелерді туындатуда, деген ұйымдастыру комитетінің төрайымы форум көтеруге тиісті көкейкесті жайттарға шолу жасады.
– Интернет кеңістігіне оп-оңай кіру өзін танытқысы келетін таланттарға ғана емес, небір авантюристерге, қылмыскерлерге, түрлі теріс насихатшыларға, терроризм теоретиктері мен практиктеріне, араздық пен өшпенділікке шақыратындарға да жол ашты.
Әлгі тролль деп аталатын ақпарат соғысының көзге көрінбейтін жауынгерлері, сондай-ақ жалған жаңалық – фейк жасайтындар нағыз мәселеге айналды. Мойындаған жөн, бұлардың қасында таблоид тәуір дүние сияқты болып көрінеді.
Мен суреттеген картина тым аянышты болып көрінуі де ықтимал. Бәлкім, солай шығар. Онда ол осы форумда сөз сайысы, жоққа шығару мен пікірталас тақырыбына айналсын. Меніңше, біздің форумның өткен 15 жылдағы басты жетістігі де сол – шынайы да әділ, сонымен қатар жалған саяси ұстамдылыққа жанаспайтын жайсыз пікір білдіру мүмкіндігі болып табылады.
Френсис Фукуяма айтқандай, «тарихтың ақыры» дейтін ұғым жоқ. Адамзат тарихы шексіз әрі өлшеусіз қасіретке толы. Бірақ бұл еңсені түсіруге себеп бола алмайды!
Д.Назарбаева ұйымдастыру комитеті атынан форумның негізін қалаушылардың бірі, конференцияның дүниеге келуіне және одан әрі дамуына зор үлес қосқан Армен Саркисян мырзаға ризашылығын білдіре отырып, оны ұлт алдындағы аса жауапты қызмет Армения Президенті лауазымына сайлануымен құттықтап өтті.
Жаһанды кезген салқын леп
Медиа-форумның алғашқы жиыны «Халықаралық қатынастар эволюциясы: жаһандық салқындық» мәжілісінен басталды.
Әлемдік ахуалдың ауаны өзгеріп келеді. Алайда әңгіме тек ауа райы туралы ғана емес. Саяси метереология да тұрақсыз. Жаһандық климат жылып келе жатқанымен, халықаралық қатынастарда ызғар сезіледі.
Соңғы жылдары Еуропа бірқатар саяси және экономикалық қиындықтармен бетпе-бет келуде. Брексит пен босқындар нөпірі, Грекиядағы қарыз дағдарысы, терроризм қаупінің жаңғыруы «кәрі құрылықты» қалжыратып бітті. Еуропалық одақтың құрылымы мен болашақтағы сипаты туралы жиі әңгіме көтеріле бастады.
Мәжіліс модераторы, ВВС Еуропа арнасының аға тілшісі Гэвин Хьюитт (Ұлыбритания) дөңгелете жүргізген конференцияда Еуропаның бүгінгі ахуалына БАҚ әлеміндегі танымал тұлғалар сараптама жасады. Олардың қатарында Италия парламентінің мүшесі, журналист Дебора Бергамини, «Фигаро» (Франция) газетінің шолушысы Рено Жирар, Оксфорд сараптау институтының аға кеңесшісі Сэм Уилкин, «Солшыл күштердің демократиялық одағы» (SLD) партиясы жетекшісінің орынбасары Ежи Вандерлих бар.
Бүгін Еуразиялық медиа-форум өз жұмысын аяқтайды. Үшінші күні үш бірдей үлкен тақырып талқыға түседі. Негізгі мәселе «Медиа эволюциясы: блогосфераның өркендеуі қауіп пе әлде өрлеу ме?» тақырыбында өрбиді.
Шахид КУРЕШИ, «Лондон Пост» газетінің шолушысы (Ұлыбритания):
– Алдымен Алматы қаласы туралы өз ойымды жеткізгім келеді. Мен бұл шаһарға биыл екінші рет келіп тұрмын. Ұнатып қалдым. Қызмет орным Ұлыбританияда болғанымен, шыққан тегім пәкістандық.
Енді негізгі сауалға көшейін. Өздеріңізге мәлім, бүгінгі таңда журналистика араласпайтын сала жоқтың қасы. Цифрлы технологияның қарыштауының арқасында ақпарат саласында медиа-этика туралы дабыл қағатын кезең туды. Бұрмаланған ақпараттың қоғамға, халыққа теріс әсері көрінуде. Фейк жаңалықтардың түрлі жолдармен тасқындап таралуы кәсіпқой журналистердің беделіне нұқсан келтірері анық. Оның барлығы да жаңа технологиялар арқылы іске асуда. Бұл форумда қазіргі әлемдік жаһандану аясындағы орасан өзгерістер туралы кеңінен талқылану үстінде. Қатысушылар санының көптігі медиа-форумның беделін арттырады деп ойлаймын.
Айман МҰСАҚОЖАЕВА, Қазақстанның Еңбек Ері (Қазақстан):
– Еуразиялық медиа-форумның кезекті жиынына шақырылғанымды мәртебе санаймын. Оның үстіне мен «Хабар» агенттігінің Ақылдастар алқасының мүшесімін. Сондықтан да форум мен үшін де өте қызықты болды. Өйткені күллі әлем өзгеріп, жаһандану дәуірі тұсында кез келген саналы азамат қазіргі ғаламдық өзгерістерден тыс қала алмайды.
Бұқаралық ақпарат құралдары әйел мен қыз балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа жол беретін әлеуметтік стереотиптерді қайталаудан жалығар емес. Фейк жаңалықтар турасында осыны айтар едім. Қазір смартфонның арқасында әрбір азамат журналистикадан өз үлесін алғысы келетін сияқты, сол себепті де бұл медиа жиын журналист қауымының бойын тездетіп жиюға себепші болады деп сенемін. Ақпарат саласындағы ақиқатқа жүгіну жолындағы шынайы айқас енді басталған секілді.
Маттео РЕНЦИ, Италияның бұрынғы премьер-министрі (Италия):
– Бүгінгі салтанатты мәжіліске Алматы әкімінің қатысуына орай әрі кезінде өзім де Флоренция қаласының мэрі қызметін атқарғаныма орай ескіден келе жатқан тарихи бір оқиға туралы айтып, көне бір шындықтың сырын ашайын. Өз заманында жап-жас мүсінші Микеланжело алғаш рет билік тарапынан мәдениетті түрде бір ұсыныс алыпты. Яғни шаһар басшысына Микеланжело мүсіндеген әйгілі Давидтің мұрны ұнамапты. Сонда ол мүсіншіден қалай да Давидтің мұрнын өзгертуді талап еткен екен. Қатты қиналған жас мүсінші ақыр соңында Давидтің мұрнына ұнтақталған құрғақ бояуды шашып жібереді. Бұдан артық өзгеріс жасай алмайтынын айтады. Бүгінгі бұқаралық ақпарат құралдарына әрдайым да осындай сыни талаптардың қажеттілігі турасында әңгіме қозғалғанда менің ойыма осы бір тарихи оқиға түседі.
Рено ЖИРАР, «Фигаро» газетінің шолушысы (Франция):
– Еуропа күштеп өзгерістер енгізудің үлгісін өзі көрсетті дер едім. Әлде біздер еуропалықтар емеспіз бе?! Егер Ресей төңірегіне билігін күштеп жүргізер болса, өзге еуропалықтар жаппай қару-жарақ қуатын нығайтуға тиіс пе?! Еуропалық қорғаныс жүйесін күшейтудің алғышарттары Брюссельде қарастырылып та жатыр. Айталық, бүгінгі Еуропа шын мәнінде тәуелсіз бе?!
Алайда қазір Германия өзінің қарулы күштерін нығайтуға соншалықты мүдделі емес. 2014 жылдың ақпанында Германия мен Франция басшылары Минск қаласында Ресей Федерациясының басшысы Путинмен мәртебелі кездесу өткізуі барысында Украина және Қырым түбегі туралы маңызды әңгіме болды. Өкінішке қарай, бұл келіссөздер аяқсыз қалды. Бұған Еуропа лидерлері кінәлі деп ойлаймын.
Талғат СҮЙІНБАЙ,
Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»
АЛМАТЫ
Суреттер ашық ресурстардан алынды