Қылмыс қашан құрықталады?

Ресми деректерге сенсек, соңғы жылдары Қазақстанда қылмыс асқынған үстіне асқынып барады. Мұндай құбылысты түсіну де, түсіндіру де қиын. Өйткені біріншіден, миллиард халқы бар елдерді айтпағанда, жүз миллионнан астам халқы бар Ресей сияқты тұрғындары көп мемлекет емеспіз. Екіншіден, қазақ ешқашан қылмыскер, басбұзар халықтардың қатарына жатқан емес. Біз ғасырлар бойы тыныш малымызды бағып, ағайын-туыс, құда-жегжаттарымызбен араласып, бейбіт қана өмір сүрген ұлтпыз.

Егемен Қазақстан
31.07.2018 87
2

Олай болса, осындай момақан елде жантүршігерлік қылмыстардың жиі-жиі орын алуының сыры неде? Кез келген қоғамның қалыпты дамуы үшін онда қатаң тәртіп орнауы керек. Бізде сол тәртібіңіз тәлтіректеп тұр. Оны түзейін деген талпыныс та байқалмайды. Былайша айтқанда, әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ. Арам пиғылдылар соны түсініп алған. Сондықтан да қылмысқа әуестенушілік көбейіп барады. Әй, не істер дейсің, тәртіп орнататын шенеуніктер өз шаруаларымен әлек, біз де мүмкіндікті пайдаланып қалайық дейді. «Қазаннан қақпақ кетсе иттен ұят кетедінің» нағыз өзі.

Өткен 2017 жылы Қазақстанда 316,4 мың қылмыс жасалыпты. Бұл одан он жыл бұрынғы көрсеткіштен 2,4 есеге көп екен. Егер мәліметтерге жүгінсек, 2011 жылдан бастап елдегі қылмыстардың қаулап өсе бастағанын аңғаруға болады. Мәселен 2010 жылы Қазақстанда 100 мыңнан сәл асатындай қылмыс жасалса, 2011 жылы ол көрсеткіш 200 мыңға, 2012 жылы 300 мыңға жетіп, 2013-2015 жылдары 300 мыңнан да асып түскен.

Әр он мың адамға шаққанда жасалатын қылмыстар санымен есептегенде Алматы, Астана қалалары мен Қостанай облысы ең криминалды өңірлер болып саналады екен. Мәселен Алматыда 2017 жылы әр он мың адамға шаққанда 359 қылмыс жасалса, Астанада – 331, Қостанай облысында 202 қылмыс жасалған.

Егер өңірлер бойынша қарастырар болсақ, өткен жылы Алматы қаласында 63,7 мың қылмыс жасалып, өсім 22,6 пайызды құрған, яғни одан он жыл бұрынғы кезеңмен салыстырсақ 4,3 есеге ұлғайған. Өткен жылы Астанада полицейлер тіркеген қылмыстар саны 33,2 мыңға жетіп, соңғы бес жылдағы өсім 46,2 пайызды құраған. Қылмыстар аз жасалады деген Маңғыстау облысының өзінде 6 мың қылмыс орын алып, өсім 29,9 пайыз болған. Жалпы, қылмыстардың жылдан жылға төмендеу көрсеткіші жоққа тән, бірыңғай өсу ғана бар. Біз келтіріп отырған мәліметтердің тек ресми түрде тіркелген қылмыстар саны ғана екенін де естен шығармаған абзал. Шалғай елді мекендерде орын алып жататын төбелестер мен ұрлықтар, басқа да ұсақ-түйек бұзақылықтар, әрине, тіркеліп жатқан жоқ. Осындайда қылмыстарды ізгілендіру олардың санын азайтады деген пікірге де күмәнмен қарауға тура келеді.

Өткен жылы еліміз бойынша 31,9 адамның сотталуы да біраз жайдан хабар берсе керек. Олардың 443-і кәмелет жасқа толмағандар. Бесіктен белдері шықпай жатып түрмеге түскен мұндай жасөспірімдердің болашақ өмірлерінің қандай боларын да ешкім болжап айта алмайды. Оның үстіне жаппай жайлаған жұмыссыздық, жастар проблемасының шешім таппауы ХХІ ғасыр жеткіншектерінің тағдырларын мейілінше қиындата түсуде. Сондықтан да олар бұрын-соңды құлақ естіп, көз көрмеген қылмыстарға баруға мәжбүр.

Кейде ауыздықтау мүмкін болмай бара жатқан қылмыстар санына қарап отырып, осы бізде полиция және басқа да құқық қорғау органдары бар ма өзі деп те ойлап қаласың. Бірақ полиция бар. Оған үр жаңа автокөліктерге отырып алып қала көшелерінде зымырап жүрген полиция қызметкерлерін көре отырып-ақ көз жеткізуге болады. Олардың не тындырып жүргендері, әрине, басқа мәселе.

Таяуда Алматыда атақты спортшы Денис Теннің кісі қолынан қаза табу ісі бойынша қоғамдық кеңес отырысы өтіпті. Ішкі істер департаментіндегі ахуал өте төмен. Егер Денистің орнында басқа адам болғанда мұндай резонанс тумас еді. Заң қылмыскерлерге еркіндік беріп отыр. Полицейлердің кәсіби деңгейлері төмен, кадр тапшы деген сияқты пікірлер айтылған сол жиында. Орынды пікір. Қоғамдық кеңес мүшесі Марат Шибутов 2017 жылы Алматыда 45 мың ұрлық жасалғанын, соның тек 4 мыңы ғана сотқа жетіп, қалғандары сол күйі ашылмай қалғанын атап көрсеткен. Өкінішке қарай, бұл еліміздің барлық өңірлеріне тән құбылыс десек, шындықтан онша алыс кете қоймайтынымыз анық.

Осыдан жеті-сегіз жыл бұрын жұмыс бабымен Қытайда болдық. Сөз орайында әзіл-шыны аралас мынадай ығы-жығы халықтың ортасында өмір сүру қиын емес пе деп сұрадық сол елде оқып жатқан жерлестерімізден. Сенесіздер ме, 20 миллион тұрғыны бар (Қазақстанның халқынан көп) қалада түннің кез келген уақытында жападан жалғыз көшеде жүре беруіңе болады, ешкім саған келіп тиіспейді, деп жауап берді бір жерлесіміз.  Бір кездері үйлеріне құлып салуды да білмей, ашық-шашық өмір сүрген халық бүгінде бейне-бір бес қаруын асынып келіп қалған жау­дан қорғанғандай, пәтерлеріне темір есіктер орнатып, терезелерін торлап алды. Бірақ ол да қазіргі заманның әккі үй тонаушыларына кедергі болып жатқан жоқ. Енді не істеуіміз керек?

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу