Қазақ би өнерінде өшпестей із қалдырған би падишасы Шара Жиенқұлова: «Қазақ биi − халықтың жан дүниесi, таным түсiнiгi, табиғатпен байланысы және философиясы. Қазақ халқының музыкасы мен биі бір-бірінен ажырамайтын, құстың қос қанатындай біртұтас өнер», деп қазақ халқы ежелгі би өнерінің дәстүрі мен өрнегін сақтап, өзінің рухани қазынасымен ұштастыра отырып, ғасырлар бойы дамытып, қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман-мұраттарын бейнелейтін қимылдар жүйесін қалыптастырған.
Өз сезімін әртүрлі тәсілдер мен пластикалық дене қимылдары арқылы білдіру орындаушыны, сондай-ақ қасындағы адамдарды да ерекше бір күйге бөлеген. Бұл − бидің сиқырлы күші. Ұлттық өнердің басқа түрлері сияқты би де көшпенді халықтың тұрмысында орын алды және оның барлық ерекшеліктері көркем образдар түрінде көрсетілді. Би − адам денесінің әуенге негізделген түрлі қимылдарының жүйелі түрде ауысып келуі арқылы көркем образдармен айшықтала бейнеленетін, кеңістіктік-уақыттық ауқымы көне заманғы наным-сенімнен бастау алатын өнердің бір түрі. Би − музыкалық ырғаққа сай дене қимылымен көрсетілетін өнер. Қазіргі кезде қазақ билері жаңа даму кезеңінен өтуде, адамдар ұлттық сана-сезім идеясына тереңірек беріліп, халық фольклорына қызығушылық танытып, осы таңғажайып шығармашылық қауымының қатарына қосылып келеді.
Қазақ би мәдениетінің бірегей мұрасын сақтап қалу мақсатында Қазақ ұлттық хореография академиясында «Қазақ биінің шығармашылық зертханасы» ашылды. Би хореографиясы жинақы образдар арқылы болмысты бейнелеп, адамның ішкі жан-дүниесін көрсетеді. Хореография – ой мен мазмұнды музыкалық-хореографиялық бейне арқылы ашатын сахналық өнердің бір түрі. Оның қайнар көзі халық билерінде.
Жалпы, би – психиканың эмоциялық аясының жемісі. «Қазіргі заманғы жағдайда, яғни халықтың тарихи санасы жанданып келе жатқан уақытта, дәстүрлі өнердің біртұтас дүние ретінде қайта өркендеу қажеттілігі туындады. Елімізде көптеген мұражайлар, тарихи-мәдени орталықтар, халықты, әсіресе жас ұрпақты дәстүрлі этностық халық мәдениетіне тартуға септігін тигізетін фольклорлық-этнографиялық ансамбльдер пайда бола бастады. Қоғамдық қызметтің осы саласында жинақталған тәжірибе көрсеткендей, қайта қалпына келтіру және дамыту ғылыми негізделген тәсілмен жүргізілуі тиіс. Осы зертхананың жұмысы аясында қазақ биін оқыту әдістемесін жетілдіруге тырысамыз», дейді зертхана жетекшісі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі және еңбек сіңірген қайраткері Айгүл Тәти.
Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы елімізде қызу талқыланып жатқанда, Қазақ ұлттық хореография академиясының ұжымы да шығармашылық белсенділік танытты. Жуырда өткен ІV халықаралық Шәкен Айманов кинофестивалінде «Қазақ биі» картинасы «Құлагер» атты Ұлттық кинематографиялық сыйлығын («Ең үздік деректі фильм») иеленді. Фильмнің режиссері академиямыздың аға оқытушысы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендиясының лауреаты Анвара Садыкова, сценарий авторы – кинодраматург және режиссер Ғазиз Насыров. Фильмнің шығуына қазақ хореография өнерінің танымал қайраткерлері атсалысты (олардың ішінде академия ұстаздары: Айгүл Тәти, Тойған Ізім, Айгүл Күлбекова бар).
Қазақ хореографиясының өзіндік ерекшелігін сақтап қалу және арттыра түсу, сондай-ақ халық би шығармашылығын көпшілікке таныту мақсатында Хореография академиясы 2019 жылы Шара Жиенқұлова атындағы V республикалық қазақ биі конкурсын өткізуді жоспарлап отыр. Осы конкурс аясында қатысушылар тәжірибе алмасып қана қоймай, қазақ биінің озық педагог-хореографтары өткізетін шеберлік сабақтарына қатысып, ұлттық пластика қимылдарын шебер орындау сырларымен бөлісе алады. Қазақ халық биінің болашағы зор.
«Ұлы даланың жеті қыры» − ұлттық хореография өнерінің тарихи қалыптасқан дәстүрлерін сақтап қалу мен одан әрі дамытудың жаңа мүмкіндігі. Сондықтан би өнері эстетикалық мәдениетті дамыту арқылы адамгершілік негіздерін қалыптастырса, өз халқының төл рухани мәдениетінің қыр-сырын, салт-дәстүрін білген тұлға елінің патриоты ғана емес, өзге ұлттың да болмысын құрметтей білетін, яғни ұлттық санасы биік, өркениеттің көшіне ілесер жан-жақты болары сөзсіз.
Қорыта айтқанда, біз алдағы уақытта еліміздің болашағы бимен шалықтап, қазақы дәстүріміздің бет-бейнесі болуы үшін жұмыс істейміз. Ал Отанымыздың рухани жаңғыруы болашаққа шабыт берер баға жетпес құндылығымызға айналады дегіміз келеді.
Бибігүл Нүсіпжанова,
Қазақ ұлттық хореография академиясының бірінші проректоры
