Мұстафа рухын іздеген қазақтар

 

Атақты Шалкиіз жырау бабамыздың: «Сары шыпшықтай шырлатып, Әзірейіл кімдерге құрық салмаған, Сақалына сары шіркей ұялап, Миығына қара шыбын балалап, Қазақтың басы қайда қалмаған» дейтін керемет толғауы бар. Осында айтылғандай, екі жыл бұрын «Egemen Qazaqstan» газетіне «Жат жұртта жерленген жампоздар» атты мақала жарияланып, онда шеттен топырақ бұйырған тұлғалардың есім-сойы аталған-тын.

Егемен Қазақстан
23.01.2019 6219
2

Осылай шеттен топырақ бұ­йырған тағдыр иесінің бірі – халқының жарқын болашағы үшін күрескен қайсар тұлға Мұс­тафа Шоқай. Атамыздың қазасы жайлы жанжары Мария Шоқай апамыз 1972 жылы Ыс­тан­­бұлда жарық көрген есте­лігінде: «1941 жылы 25 жел­тоқ­сан күні маған немістің бір әскери адамы келіп, күйеуімнің өте ауыр науқас екендігін айтты. Мен 27 желтоқсан кешкі са­ғат 9-да Берлинге келдім, вокзалда күтіп алған ұлты қалмақ Шамба Балинов Мұстафаның бір сағат бұрын өмірден өткенін сол жерде естіртті. 1942 жылдың 2 қаңтар жұма күні Мұстафа марқұм Берлин қаласындағы мұсылмандар зиратына жер­ленді» дейді.

Кеңес одағы тұсында ата­мыздың басына бару былай тұр­­сын, атын атауға тыйым салын­ды. Өйткені М.Шоқай идеясынан социалистік жүйе қатты үрей­ленді. Құдайға шүкір, қазір тәуел­сіздіктің арқасында атамыз жамбасы тиген жерді екінің бірі біледі. Берлин қаласына ат басын бұрған зиялылар зиярат етпей кетпейді.

Бірақ сонау өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының өзінде атамызды іздеушілер болыпты. Оған 1967 жылы ақпан айының 18-і күні Мұстафа атамыздың басында түсірілген мына бір фото дәлел. Бұл адамдар түркиялық қазақтар. Зираттың құлпытасына сүйеніп түрегеп тұрған Бекей Сарбас, отырғандар – сол жақтан Ырысбай Ерол, Арыстан Тосын және Нығметолла Ұзман. Осы кезде бұлар 30-34 жастағы жігіттер. Бекей Сарбас ағамыз оншақты жыл бұрын қайтыс болса, Ырысбай Ерол дәл қазір Германияның Кельн қаласында, Нығметолла Ұзман Берлинде аман-есен жүріп жатыр. Ал Арыстан Тосын ақсақал Алматы іргесіндегі Райымбек ауылында тұрады. Тоқсаныншы жылдың аяғы мен жаңа ғасырдың басында Арекең теледидар ар­­­қылы қазақтың қара жорға биін билеп, көпшілікке етене танылған тұлға. Бір сөзбен айтқанда, шетте жүр­ген қазақ өнерін насихаттаушы.

Осы Арыстан ағамыздың айтуынша, 1966 жылы Түркиядан Алманияға (Германия) жұмыс іздеп келген төрт қазақ Бер­лин­ге табаны тиген күні ата­­­­­ларының басын іздепті. Арыс­­­тан ағамызға, «сіздер оған дейін М.Шоқайдың бұл қала­да жерленгенін білетін бе еді­ңіз­дер?» деп сұрақ қойдық. Біледі екен. Өйткені түркиялық қазақ­тар Азаттық радиосы ар­қы­лы түрік, кейіннен қазақ ті­лінде берілетін хабар-ошарды үнемі тыңдаған және шетелдегі түркістандықтар үшін араб графикасымен шығатын «Мілли Түркістан» журналын үзбей оқып­ты. Осындағы екі бірдей ақпарат көзінің ең көп айтатын тақырыбы – «Шоқай идеясы» мен «Мұстафа жолы» екен.

– Сөйтіп атамыздың басын іздеп шықтық, – дейді Арыстан Шәдетұлы. Немісше де жетік білмейміз. Берлин қаласын көк­­тей шолып, кезіп келеміз. Ара­сында жөн біледі-ау деген үлкендерден «біздің Мұстафа Шоқай деген атамыз осында жерленген екен, білесіз бе?» деп сұраймыз. Сөйтіп үшінші күн дегенде көшеден салиқалы, салмақты неміс қариясын жолық­тырып жөнімізді айттық. Ол кісі бізді үйіне кіргізіп қойып, жан-жаққа телефон соқты. Бір заманда «аталарың рас осында жерленіпті» деп, әлі есімде «Колумбия Дан» деген көшенің бойында орналасқан «Түрік шаһитлігі» қорымын нұсқап жіберді.

Хабар алған төрт қазақ шап­қылап түрік қорымына барған. Оны биік дуалмен қоршап, үстіне тікенек сым тартып тастапты. Абажадай қақпасында нән қара құлып. Босағасында: «бұл жерде Осман патшаларының елшілері мен консулдары жерленген» деген жазу.

Содан атасының басын ізде­ген төрт қазақ әрі ақылдасып, бері ақылдасып, ақыры ішіндегі қағылез жеңілдеуі Арыстан аға­мызды дуалдан асырып ішке тас­тайды. Арекең топ етіп түсе қалып, қараса алты аттам жерде Мұстафа атасының зираты тұр. Қабірдің жазуын асықпай оқып, оның астында тұрған қайрат­кердің бюст-мүсінін әбден танып, сыртта тұрғандарға «таптым» деп ағайлайды. Олар айтады: «Тапсаң аят оқы, біз осы жер­де әумин дейік».

Осы оқиғадан кейін арада бір жыл өткенде қабір іздеген төрт қазақ тиісті мекемелерді та­уып, заңды түрде тот басқан қара құлыпты аштырып, ішке кіріп, естелік ретінде фотоға түседі. Мына сурет сол.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Қарағандыда сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

2018 жылға мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

20.02.2019

Алматы халқы жылына 50 мың адамға көбейіп келеді

20.02.2019

Әли Ахмедовтың қарсыласы анықталды

20.02.2019

Астананың қоғамдық көлігі: ұтқырлық – жолаушылар жайлылығының негізгі элементі

20.02.2019

Алматыдағы «Women in business» форумы мәреге жақындады

20.02.2019

Алматыда аз қамтылған отбасы балалары балабақшаларға тегін баратын болды

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов: «Астана – кәсіпкерлер қаласы»

20.02.2019

Ресейде оқып жүр, талай қазақ баласы

20.02.2019

Асқар Мамин: Үкімет Астананың дамуындағы өзекті мәселелерді шешуде ықпал етеді

20.02.2019

Алматы облысында үш ауысымды мектептерді жою мәселесі кезең-кезеңімен шешілуде

20.02.2019

Түркістанда «Жастар ресурстық орталығы» ашылды

20.02.2019

«Ақтөбе» индустриялық аймағында 1 млрд теңгенің өнімі өндірілді

20.02.2019

«Алматы марафонының» қысқы жүгіруі осы сенбіде өтеді

20.02.2019

Қызылордада жоғалған 7 бала табылып, ата-аналарына қайтарылды

20.02.2019

Ақтөбелік жас кәсіпкер сал ауруымен ауыратын балаларды иппотерапиямен тегін емдейді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу