Әдебиет • 04 Наурыз, 2019

Би-ағаның Тоқтары

1039 реткөрсетілді

Қашанда ненің болсын басталуына әйтеуір бір себеп болады ғой. Мысалы, әрі арқалы ақынымыз, әрі қазақы қарасөзіміздің хас шебері Ғафу Қайырбековтің мақалаларының бірінен (1992 жылғы): «Тоқтар Бейімбеттің не жанашыр туысы, не көзкөрген замандасы емес, тек жаратылысында ғалымға тән ізденгіштік-зерттегіштік қасиет бар жазушы екен. Сол қасиетін Бейімбет Майлиннің өмірі мен шығармашылығына біржола бағыттаған адам... Тоқтардың айрықша еңбегі – Бейімбет Майлиннің қазақ баспасөзін Кеңестің алғашқы дәуіріндегі он бес жыл (1922-1937) үздіксіз дамытуға сіңірген еңбегін саралап, жіліктеп, санап, қалдырмай зерттеуі», деген толғанысты оқып, еріксіз елең еттім. Әзіл-сықақ аулында тер төгіп жүргендігімнен болар, күлкі көшіміздің сонау басындағы Би-ағаның – Бейімбет Майлиннің шығармашылығы мені де қызықтыратын. Ол туралы жазылған деректі дүниелерді оқуға құмартатынмын, бірақ оқта-текте, оның өзінде де 70 жасын атаудан бергі мерейтойлық мақалалардан өзге іргелі еңбек тым аз еді. Оның бір себебі «халық жауы» Би-ағаның өмірде кім болғанын айтуға жиырма жыл шамасы ресми тыйым салынғаны деп білемін. Енді Ғафекеңнің мынау сүйінішті мағлұматынан кейін Тоқтар Бейісқұловпен танысып, жазушының әңгіме-хикаяларын оқып, Би-аға хақындағы зерттеу еңбектеріне ерекше ден қойдым.

«Б. Майлин – публицист», «Қанат­ты қаламгер», «Дарын даралығы», «Бейімбетті атқан кім?», «Қилы заман азабы», «Бейімбет Майлин және ұлттық өнер»... Міне, Би-ағаның өмірі мен шығармашылығына арнал­ған осы 6 кітапты оқып шыққан соң әдебиет аулымызда Тоқаңның инемен құдық қазғанына, күрекпен тау қопарғанына әрі қызықтым, әрі тәнті болдым. «Бейімбеттің не жанашыр туысы... емес». Рас екен. Тоқтар Бейісқұлов Талдықорған өңіріндегі Қар­лығаш аулында туып-өсіпті. «Қа­зақ поэ­зия­сының Құлагері» (Сыр­бай Мәу­­леновтің сөзі) Ілияс Жан­сүгіровпен жер­лес­тігін ескеріп, бір­де Тоқаңа: 

– Іргеңізде Ілияс аға тұрғанда сонау Қостанай­дағы Би-ағаға көз тік­ке­ніңіз қалай? – деп әзіл ұсындым. Ол қиық­ша көзін қысыңқырай жымиды да:

– Құдай маған ақындық қасиеттен аз­дап үлес бергенде Ілекеңді жаға­ла­­у­ым мүмкін еді, – деді (Ілекең жайын­да ғылыми кі­тап жазып, баспа­ға әзірлеп қойға­нын бертінде ғана айтты).

– Солай деңіз?.. Ендеше, әзіл-сы­қақ­шы болмасаңыз да, Би-ағаны жаға­лап кеткеніңіз неліктен? Біздің күл­кі көсеміміз хақында қаншама мақа­­ла жаздыңыз, «Бейімбет Май­лин – сыншыл публицист» деген тақырыпта диссертация қорғап, филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алдыңыз. Сонда, әп дегенде Би-ағаға қызыққаныңыз қалай?

Тоқаң маған тағы да жымия қара­ды да:

– Оқыған соң түк қалдырмай оқи­ын деп, өзі­міз­дің университеттің журфагын бітір­геннен кейін, 5-6 жылдан соң Мәскеу барып, Жоғары партия мектебінің журналшылар факультетіне түстім. Дұрыс істеппін. Сабақтардың бағдарламалары бай. Дәріс оқитындар – небір атақты журналшы-ғалымдар... Уақыт зымырап, оқу тәмамдалар тұс та жетіп қалды. Курс жұмысына кірісу керек. Қаламы жер мен көктің арасын көктеп тастаған журналшылардың өмірі мен шығармашылығынан жазуы­мыз керек. Берілген тізімге қарасам: кілең орыс журналшыларының аты-жөні, одақтас республикалар­дан ырымға біреу жоқ. Қатты таңғал­дым: – Бұл қалай? Одақтас он төрт респуб­­ликада Кеңес өкіметі орна­ған­­нан бергі елу жылда журнал, жур­нал­шылар болмаған ба? – деймін. Таңданысымды бірге оқыған басқа ұлт өкілдеріне айтып едім, олар: «Ой, ондай әңгімені қайтеміз, берген тақырыптарына жазып, тезірек бітіріп кетейікші!» дейді. Уәйдә!.. Факультет деканына барып жолығып: «Қазақстаннан келген соң курс жұмысымды қазақ журналшыларының шығар­ма­шы­лы­ғы туралы жазуым керек!» дедім. Ол әрі тартты, мен бері тарттым. 

– Жаяу көкпар жасаған екенсіздер ғой?

– Иә, сөйттік. Ақырында декан: «Кәне, айтшы, кімің бар? Қандай атақты журналшыларың бар?» деп қадала кетті. Кемсіту сыңайдағы ондай сұрақ боларын ішім сезген де, жауабымды дайындап барғанмын: «Қазақта белгілі журналшылар жет­кі­­­лік­ті. Мысалы, Бейімбет Май­лин деген журналшы болды. Рес­пуб­ли­камыздың бүкіл өмірін қам­тып, сан алуан тақырыпта жазған пуб­ли­цис­тикалық мақа­лалары, очерк­тері, повестері, фельетондары шықпаған газет-журнал жоқ бізде. Ол кісі, егер 1938 жылы «халық жауы» деген жалған айыппен атылып кетпесе, бүгінде бүкіл одаққа мәлім журналшы болар еді. Небәрі 44 жасында қазаға ұшырады!» дедім. Декан біраз ойланып отырды да: «Келістік. Жаз. Көрейік», деді. Сөйтіп «Бейімбет Майлин – журналшы-публицист» деген тақырыпта жаздым. Бала кезім­де ауылдағы үлкен кісілердің кей­бі­реуінің: «Бейімбеттің әңгімесі», «Бейімбеттің өлеңі» деп айтқандарын естігенмін. Жиын-тойда емес, екеу-үшеуі бас қоса қалған оңашада айтатын. Сақтанады екен ғой.

– Курс жұмысыңызды қазақ тілін­де жазсаңыз...

– Жо-ға! Орысша жазуға тура кел­ді. Онда орыс тілінен басқа тіл жоқ қой?! 

–Би-ағаның шығармаларынан мысал келтірмеске болмаған шығар, оны қайттіңіз, өзіңіз аудардыңыз ба?

– Иә, өзім аудардым. Би-ағаның кей­бір сықақ өлеңдері, әңгімелері есім­де бар-ды. Әрине, ол мүлде жеткі­лік­сіз, содан соң ізденіп Алматыға кел­дім, архивтерді ақтардым. 

Иә, Би-ағаның шығармалары ел ішіне ерте тараған. Кең даланы кезіп кет­кен «сымсыз телефоны» мінсіз жұмыс істеген қазекем таңды таңға жал­ғаған айтыстарды, шешілместей шие­леністі жер дауы мен жесір да­уын жіліктеген, ер құнын кесімдеген шымыр шешендік сөздерді, әлсізге жә­­­бір жасаған әділетсіздерді әжуа­­ла­ған усойқы өлеңдерді қосым­ша өткірлей түсіп таратып жатқанын­дай, адамның еңбегін қанауды тоқта­тудың басталғаны деп келген жаңа заман­ның жыршысы Би-ағаның про­за­лық, поэзия­лық, драматургиялық дүниелері 1938 жылға дейін барлық газет-жорналымызда жиі шығып, көзі қарақты қазақтың айызын қандырды. Әрбір отбасымыздың мейманы тәрізденіп кеткен Мырқымбайын айт­­па­­ғанда, сірә «Гүлденсе ауыл – гүлденеміз бәріміз» өлеңі жыр­лан­ба­ған ауыл сахнасы жоқ шығар!

«Гүлденсе ауыл – гүлденеміз

бәріміз,

Ауыл – дене, біз – қозғатар 

жанымыз.

Кел, еңбекші, қол ұстасып, 

бір туға 

Жиналайық, қалмай 

жасы-кәріміз!»

Би-ағаның бұдан 89 жыл бұрын жазылған бұл өлеңі бүгін де құнды, бүгін де жаңа емес пе?! 

Әдеби шығарма ойлылығымен шырайлы да өміршең. Би-ағаның қай туындысы болсын осы қасиетімен бағалы, бүгінде бізде басым болып тұрған сыртқы сұлулық дегеннен ада. Тоқаңың оқырмандық сезімін баурап алған, қаламгерлік ынтасын күшейткен қуаты осы болар. Курстық жұмысы жақсы бағаланып, оқуын тиянақтап келісімен Бейімбет Майлин әлеміне біржола бет түзеді. Ізденіс жемісі мол да нәрлі. Әзірше шығарған 18 кітабының алтауы (жоғарыда атадым) Би-аға хақында! Іңгәлап келген жарық дүниеде 44 жыл болып, елін, халқын сүйе қалам тербеп, ақырында зұлым топтың торына тап болып, адами, азаматтық адалдығын дәлелдеуге мұршасы келмей қаза тапқан қайран Би-аға туралы қара сөзбен жазылған дастанның алты тарауы дерсің! Би-ағаның әзіл-сықақшы, романшы, драматург екенін білуші едім, енді оның қазақ көркем киносының, қазақ театрының шаңы­­рағын көтергендеріміздің қа­­та­р­­ында тұрғанына, қысқасы: хал­қы­­­мыздың барша өнерінің нағыз жанашыры, қамқоршысы болғанына қанықтым. 

Б.Майлин шығармаларының жаңа 15 томы қолымызда. «Жаңа» деп отырғаным: құрастырушы Тоқтар Бейісқұлов классик қаламгеріміздің бұрында жарық көрген туындыларын мұрағатжайдан барынша табылған түпнұсқаларымен салыс­тырып, «саясатқа сақ» редакторлар қысқартып жіберген шумақтарын қал­пына келтіріп, сондай-ақ оқыр­ман қауымға кезінде ұсынып үлгер­ме­ген ондаған өлең, әңгіме, хикая, мақала, фельетонын тауып қосқан. 

Қазақ әдебиеті мен әдеби зерттеу ғылымында абайтану, мұхтартану бар. Бұл салада жолында жүк қалдыр­маған нарымыз – Қайым Мұха­медханов. Сәкентану мен сәбит­та­ну­ды Тұрсынбек Кәкішев негіздеді. Бейімбеттанудағы сарбаз да, сардар да Тоқтар Бейісқұлов болды!

Би-ағаның Тоқтары сан қырлы қаламгер еді. Қазақы қарасөздің зергері Мұхтар Әуезовтен бастап, талғам-талабы таудай әдеби сыншы Сағат Әшімбаевпен аяқтап, бірнеше ақын-жазушымыздың шығар­ма­ла­рын, қоғам қайраткерлеріміздің қызмет­терін зерттеу еңбектеріне арқау еткен. Очерк, көркемсөз, әңгіме, хикаят жинақтарының да авторы. Ал «Желтоқсан ызғары» зерттеу-толғауы – өз алдына бір төбе. Ол кітап – М. Горбачевтің қайта құру, жариялылық, әділдік болады деген көбік сөзіне сеніп қалған, бірақ оның қулығын түсініп үлгеріп, республикамыздың басшылығын елден жасырып жаңартуына ашық қарсы шығып, демократияны батыл талап еткен жастарымыздың 1986 жылдың 17-18-желтоқсан күндері сол горбачевтік дүлей күштің соқ­­қы­сына қалай тап болғаны жөнін­де­гі жанайқайы!.. Тарихи желтоқсан тақырыбы әлі игеріліп болған жоқ, Тоқаңның мына аталған туындысы – оның бір бөлігі.

Тоқаңның және бір қыры жазу­шы-ғалымдық еңбектерінен де анық аңғарылатын қоғамдық қайраткерлігі, қашанда игі істерге ұйытқы болып, қажет еткенге адал қамқоршы болып жүргені. Оның бұл қасиетін әділ бағалай айтылған лебіз, жазылған мақа­ла аз емес. Ал азаматтық, қай­рат­­керлік ісінің бір мысалы: 2006 жылдың күзінде Қарлығаш аулында еңселі бір ескерткішті ашыс­қаны!.. Гитлершіл фашистердің басқыншылығына қарсы соғысқа бұл ауылдан да ондаған боздақ аттанған болатын. Олардың 91-і отбасына орала алмады. Тоқтар сол жауынгер жерлестерінің аруағын әспеттеп, тиісті құжаттарды жинап, зерттеп, анықтады. Ескерткіш орнатуды қолға алып, қаржы көзін іздеп, өз жанынан да қосып, ізгі мақсатына жетті! Жарқырап тұрған ескерткіштің бетінде өскен ұясына қайтып келе алмаған қарлығаштардың – 91 майдангердің аты-жөндері өшпеске қашап жазулы!

Ресми деректі келтіре отырсам, Тоқаң КСРО мен Қазақстанның ең жоға­ры дәрежелі грамоталарымен, медальдарымен марапатталды. Қазақ­­станның Әлеуметтік ғылым­дар ака­де­миясының құрметті мүше­сі, Гуманитарлық ғылымдар ака­демиясының академигі, Жол қаты­нас­тары университетінің профессоры болды.

Көзі тірісінде Тоқтар Бейіс­құ­лов­­ты өкіндірген, кейінде оның із­ба­­сарлары – біздің де биік-биік орын­дағылармен ұпай теңестіре алмай жүрген бір әттеңіміз бар. Ол – Қостанай қаласында Бейімбет Май­линнің мұражайы болуы, ескер­ткіш қойылуы қажет деуші жұрт­шылықтың орынды талабы үкімет, облыс, қала басшыларына ауызша да, баспасөз арқылы да неше­ме дүркін жеткізілсе де, олар­­дың ешқайсысының селт етпе­гені. Би-ағаның жанқиысқан дос­тары Сәкен Сейфуллин мен Ілияс Жансүгіровтің Астана мен Тал­ды­қор­ған қалаларында әдеби мұра­жай­лары ашылғалы, бейнебір әдеби орталық мектеп іспеттеніп, көпші­лік­тің, әсіресе жастарымыздың рухани нәрлі ордасына айналғалы 25 жыл. Ал Қостанай облысы мен Қостанай қаласының әкімдері бұдан мүлде хабарсыз тәрізді.

Екінші бір әттеңім: Қазақстан Журналшылар одағы, Журналшылар академиясы, Баспасөз клубы жылда журналшылық өнер жайында үлкен-кішілі жиын-жиналыс өткізеді. Халықаралық медиа-форум – өз алдына. Алайда, солардың белгілі бір мерзімді мәжілістерінің күн ­­тәртібінде Қазақстандағы жур­­нал­шылық қызмет, кешегі-бү­гін­гі көрнекті журналшылар ең­бе­гі туралы мәселе болмайды. Тоқ­тар Бейісқұловты ешқайсысы ескер­ме­ді. Басшылардың бірде-бірі Тоқаңның Бейімбет Майлиннің бүкіл өмірі, шығармашылық қуаты, журналшылық батылдығы мен шебер­лігі хақында әдебиет немесе тіл институттары атқаруға тиіс қыр­уар жұмысты бір өзі жүзеге асыр­ға­нын білмейді екен. Бірде Тоқаңа соны айтқанымда Тоқаң ақырын күлді де:

– Е, қайтесің соны. «Қазақ тілі, қазақ тілі!» дейміз, биыл Алматыда өткізілген медиа-форумның сиқын көрдің ғой, орыс тілін емуді қояр түрлері жоқ, – деді. 

Бірер күннен кейін телефон шалып, қажырлы қаламдасымның татым­ды тірлігіне әрқашан риза көңіл­мен:

–Тоқа! Бүгінде «70 – жігіт жасы» деп жүрміз ғой, ел-жұр­ты­ң­ыз алды­мыз­дағы қаңтарда 80 жыл­ды­ғың­ыз­ды – жігіт ағасы жасың­ызды тойлар, ал мен қалам­дас­та­рыңыз­дан бұрын құт­тықтап, тұп-тура 99 жасаңыз десем ше? – дедім. Ол:

– Қарсы болмайын, жүзге біреуі жет­пей тұрса да, – деді әдетінше ақырын күліп.

– Біреудің әрісі не, берісі не? «Жүз» дегенде ернің шүрішіп, үнің үздігіп қалады, ал «то-о-оқса-а-ан то-о-оғы-ы-ыз» деп «әндеткенде» айы­зың қанады-ақ, шіркін-ай! – дедім. 

– Шынында, – деп Тоқаң рақат­та­на күлді. 

Ғалым қаламгер ағаның сол күл­кі­­сін сағы­нып жүргеніме алтыншы жыл... 

Ғаббас ҚАБЫШҰЛЫ

Соңғы жаңалықтар

Әлемдегі ахуал қандай?

Коронавирус • Бүгін, 10:57

Қызылорда: Тағы 3 адам тіркелді

Аймақтар • Бүгін, 09:57

ММА: UFC-ді сынға алды

Спорт • Бүгін, 09:20

Жұдырықтай жұмылайық

Руханият • Бүгін, 07:45

«Москваның» мәселесі көп

Аймақтар • Бүгін, 07:36

Зауалды бірлік жеңеді

Қоғам • Бүгін, 07:35

Жастар ауылдан кетпейді

Аймақтар • Бүгін, 07:34

Игіліктің бәрі халық үшін

Саясат • Бүгін, 07:25

Тұрғын үй бағасы қалай құбылады?

Экономика • Бүгін, 07:24

Ескінің жазығы – жаңаның қазығы

Руханият • Бүгін, 07:17

Гүлзада тіккен бетперде

Аймақтар • Бүгін, 07:12

Штаб құрылды

Аймақтар • Бүгін, 07:08

Елін өрге сүйрейтіндер

Руханият • Бүгін, 07:06

Ұқсас жаңалықтар