Сұхбат • 15 Сәуір, 2019

Барзу Абдраззаков, режиссер: Сахна арқылы пәлсапа соққанды ұнатпаймын

765 реткөрсетілді

Жақында Қ.Қуанышбаев атындағы академиялық қазақ музыкалық драма театрында тұсауы кесілген «Ләйлі-Мәжнүн» қойылымынан кейін көрермен көкейінде сан түрлі сезімнің тұрақтағаны белгілі. Бірі – риза болып тарқасса, келесісінің көңіл түкпірінде қанағаттанбаушылық байқалып жатты. Өнер дегеннің өзін шарттылық десек, демек бұл – заңды құбылыс. Қаллеки театрындағы кезекті премьераның көпшілік арасында тез тарап, мұншалықты көп пікірталасқа арқау болуының алғашқы себебі – дастанның қазақ драма театры сахнасына тұңғыш шығуы болса, екінші себеп – Тәжікстаннан шақырылған режиссер Барзу Абдраззаковтың суреткерлік қолтаңбасында сарапталуы дер едік. Бұған дейін де Астана мен Алматы, Солтүстік Қазақстан облыстық драма театрларындағы сәтті жұмысымен қазақстандық көрерменге есімі жақсы танылып үлгерген режиссермен қойылым, жалпы өнер жайлы аз-кем әңгімелесудің сәті түскен еді.

– Барзу Хабибуллаұлы, «Ләйлі-Мәжнүн» әдеби шы­ғарма ретінде классика бол­­­­­­­­­ғанымен, драматургия­ заң­дылықтары бойынша дастанға есе жіберіп ала­тын­­дығы белгілі...

– Ойыңызды түсіндім. Парсы елінің классигі Гән­жауи Низами поэмасын сахна тілінде сөйлету көптен бері ойымда жүрген еді. Се­бебі «Ләйлі-Мәжнүн» – пар­сы ғана емес, жалпы­ әлем әдебиетіндегі ұлы шы­­­ғар­ма. Ал ондай киесі бар дүниелерге жақындай түсу­дің өзі құдды бір ғибадат іс­петтес, адам жанын тазарта түседі. «Ләйлі – Мәжнүн» ар­қылы мен махаббаттың тыл­­сым сырын ұғынғым кел­ді. Мұндай тақырыпқа жү­гіну өте маңызды, себебі адам­дардың көпшілігі махаббатты түсіне бермейді. Әрине, бір қарағанда барлығы айқын секілді. Бірақ оның ауқымы біз ойлағаннан әлдеқайда кең. Біз бауырмашылық, ын­­­­ты­зарлық жайлы білеміз. Бі­рақ махаббаттың белгілі бір дәрежеде «заңсыздық» екен­дігін ұғына бермейміз. Махаббат заңдар мен ережелерден биік тұрады. Онда қатып қалған моральдық қағи­да жоқ. Махаббат – дерт, махаббат – кие. Шынайы сезім жолында тіпті бар дүниені тәрк етіп, ақыл-естен айырылып қалуға да болады. Оның айқын дәлелі – Ләйлі мен Мәжнүн.

– Әйтсе де, әлемдік драматургияда драмалық қай­­шы­­лық, ішкі қақтығыс тұр­ғысынан «Ләйлі – Мәж­­нүнді» он орайтын шығар­малар баршылық қой. Таң­­­­дауыңыз неге дәл осы туын­­дыға түсті?

– Жоғарыда айтып өт­ке­нім­дей, нағыз махаббат шын мәнінде құрбандықты талап етеді. Махаббат – ерлік. Осы тұрғыдан алғанда, мен үшін Мәжнүн – нағыз қаһарман. Мәжнүннің ішкі қуат, құмар­­лығының қасында тіпті Шекс­пирдің Ромеосының өзі­ әлсіздеу көрінеді. Себебі оған Мәжнүнге келгендей жо­­ғары­дан аян берілмеді. Ал біздің кейіпкердің көкірек көзі ашылған жан. Мәжнүн – Құдайдың назары түскен пенде. Бұл – махаббаттың ең асқақ шыңы. Қойылымда біз ғашықтықтан есін жоғалтқан жанның нендей күйге түсеті­­­нін бақылағымыз келді. Араб­ тілінен аударғанда «Мәж­­­­нүн» дегеніміздің өзі «есалаң, жынды» деген­ мағынаны білдіреді екен. Ал бұл «есалаңдық» жынның әре­кеті ме, әлде Құдайдың бұйрығы ма, әлде екеуі бірге ме,­ бәлки мүлде бөлек нәрсе ме – осыған жауап тапқымыз кел­ді. Біздің қойылым осы күрделі сұрақ жайлы сыр шертеді. Спектакль дайын­ жауаптар бермесе де, адамның өзіндік «Мен» тұлғалық қа­сиетінен тыс шыққан сә­тін көрсетуге ұмтылады. Ме­нің­­ше, қайшылық деген осы бол­са керек.

– Демек, сіздің ұғымы­­ңыз­да нағыз махаббат де­геніміздің өзі тек таң­дау­лы­ларға ғана жоғары­дан берілетін ерекше қасиет болды ғой?

– Иә, біздің қазір айтып отырған махаббатымыз­ – ол Құдайға деген сүйіспен­шіліктен бастау алады. Он­дай махаббат Құдайдың назары түскен пендесіне ғана да­риды. Ол – Бижан мен Маниже арасындағы түпсіз терең ілтипат (Фирдоуси, «Шахнама») немесе Вис пен Рамин (Фахраддин Гур­ганидің дастаны), Ромео мен Джульетта (У.Шекспир), Ләйлі мен Мәжнүн басынан кешкен ұлы сезім және та­ғы басқалар. Себебі олар сезім жолында өздерін құр­бандыққа шала білген сирек жандар. Сондықтан есімдері аңызға айналды. Біз, мәселен, махаббатқа бола ата-анамыздан, діннен, сенімнен бас тарта алмаймыз. Өйткені сезім­ді санаға жеңдіріп, үне­­мі белгілі бір шекараны сақтап, межелі қалыпта өмір сүреміз. Ал жоғарыда атап өткен қаһармандар барлы­ғынан да бас тартты, олар үшін «шек» деген ұғым жоқ. «Ләйлі – Мәжнүн» арқылы біз өзіміздің осы орайдағы түйіп-білген сезімдерімізді қолы­мыздан келгенше көрсеткіміз келді. Сондықтан да театрға келген көрермен қойылымды көріп Махаббат Құдай сый­ға тартқан қасиет, тіпті ауыр­ сын екендігін ұғынса дей­­­мін. Бұл жүкті әркім көте­ре алмайды. Махаббат – тра­­гедиялық сезім. Алайда оның адамға сыйлар жылуы мен нұры да шексіз. Нағыз ма­хаббат құрбандық пен жанкештілікті талап етеді.

– Ал өзіңіздің өмірлік тәжірибеңізде дәл Мәж­нүндей шынайы сезім жо­лында құрбандыққа ба­ра алатын адамдарды кезік­тіріп көрдіңіз бе?

– Жоқ, ондай пендені кез­­дестірмеппін. Сіздің де жо­лық­тырмағаныңызға бәс­ ті­ге аламын. Өйткені бү­гін­гі заманда адамның өмірді қабылдауы мүлдем бө­лек. Бү­гінгі адамзат тым сал­қын­қанды.

– Демек, біздің заманда шынайы, нағыз махаббат жоқ деген сөз бе бұл?

– Махаббат заманға ба­ғын­­байды. Ал адам бойын­да­ғы мен айтып отырған «салқын­қандылық» жайлы XII ғасырда да тілге тиек етіліп, хаттарда жазылған еді. XIII ғасырдың өзінде за­ман өзгеріске ұшырап, жас­тар мейірімсіз болып бара жатқандығы турасын­да көп айтылған. Тіпті Шекс­пир шығармаларында да қарт кейіпкерлер ылғи жас­тарды сынға алады. Голь­дониді оқып отырып та сол за­ман жастарының тым әдеп­сіз болып кеткендігін аң­ғарамыз. Демек, алдыңғы буын­ның жастарға деген кө­ңілтолмаушылық сезімі қай кезеңде де болған. Ол қазір де бар. Сондықтан біз бір-ақ дүниені түсінуіміз керек. Адам­зат қай заманда өмір сүр­се де, жүрек дегеніміз жүрек, эмоция дегеніміз эмоция, махаббат дегеніміз махаббат, жек көру дегеніміз жек көру болып қала береді. «Ләйлі – Мәжнүнде» мен осыны жеткізгім келді.

– Барзу мырза, әйтсе де, драма заңдылықтарына негіз­делмеген әдеби туын­ды сахнада сіздің режис­сер ретіндегі бар мүмкін­дігіңізді көрсетуге айтар­лықтай кедергісін тигізді деп ойламайсыз ба?

– Жоқ, бұл пікіріңізбен келісе алмаймын. Әрине, бас­тапқыда аздап қиналдым. Өйткені өзіңіз білетіндей, дастанның тілі ауыр, көлемі де өте ауқымды. Оны бір жарым сағаттық қойылымға айналдыру үшін біраз тер төгіп, қиналуға тура келді. 200 беттік шығарманы 15 бет­ке дейін қысқарттық. Түп­нұсқадағы біраз кейіпкерден бас тартуға тура келді. Сондай кезде бір «Ләйлі – Мәжнүнді» қойғанша, Шекспирдің 10 тра­гедиясын сахналау әлде­­қайда оңай секілді кө­рінді. Оны жасырмаймын. Бірақ мені туындының өзі, ондағы тазалық, отбасылық құндылық мәселелері қызық­тырды. Сондықтан да бұл қойылымда көбінесе отбасы, махаббат төңірегінде, яғни бас кейіпкерлердің тағдырына қатысты дүниені көрсетуге бар күшімізді сал­­дық. Мәжнүннің ата-анасы мен оны қоршаған ортаға мән бердік. Менің мақсатым – үнемі авторға үңілу, себебі ол данышпан, мен данышпан емеспін. Сондықтан ойлар эталоны мен үшін әрқашан автор. Білмеймін, ұлы Низамидің туындысында айтылған ойдың мыңнан бір бөлігін көрерменіме жеткізе алдым ба, жоқ па?!. Алайда тырысып бақтым.

– Ал режиссер ретіндегі ішкі ойыңызды жеткізе алдыңыз ба?

– Білесіз бе, менде спектакль арқылы арнайы бір ойды жеткізу сирек нәр­се. Әрине, саяси мәні бар­ пьеса қойған кездерде тоқ­етер ойыңның болаты­ны рас. Ал сезім жайлы спектакльдерде менің нақты көз­дейтін нысанам жоқ. Бұл – менің романым, күнделігім іспет­тес дүние. Режиссерлік шешімдерім арқылы ой­ тол­ғап, өзімнің ішкі толғам­да­рыммен бөлісемін және «мынау жөн, ал мынау жөн­сіз» деп айта алмаймын. Өйт­кені мен көрерменге дұ­рыс жол нұсқайтын Құ­дай емеспін, жер басып жүр­ген қарапайым күнәһар пенде­нің бірімін. Сондықтан да адам­дарға мораль оқып, сах­на арқылы пәлсапа соқ­қанды ұнатпаймын. Менің қойылымдарым – менің әлеуметпен сырласу сәттерім.

– Білетініміздей, бұл қа­зақ труппасымен алғаш­қы шығар­ма­шылық жұмысы­ңыз емес. Сізге қазақ тілді қойы­лымдар қандай тәжі­ри­бе берді?

– Рас, қазақ тілін жетік білмеймін, бірақ аздап тү­сінемін. Қазақ пен парсы тіл­дері ауыз екі­ тілде бір-біріне ұқсас. Көп­­ сөздерді аудар­масыз-ақ­ түсіну­ге­­ бо­­­лады. Әйтсе де­ күр­де­лі лингвистикалық қолда­ныс­­тарға келгенде біраз қи­нал­­­дым. Өйткені әр тіл­дің өз ерекшелігі бар ғой.­ Таби­ғатын толықтай түсін­бегендіктен, ол жауапкер­шілікті әртістердің өзіне сеніп тапсырдым. Ал ак­терлік ойынды олардың ішкі эмо­циясы, үн мен музыка арқылы бақылап, сын-ескертпемді қажет кезінде айтып, түсіндіріп отырдым. Бұл тұста қытай, қырғыз, қа­зақ немесе тағы басқа тіл­дің қолданылып жатқаны маңызды емес. Жүрек қашан да жүрек. Тіпті әртістер өзге тілде сөйлесе де...

– Жаңа қойылымға ак­терлік құрам қалай таң­дал­­ды?

– Актер таңдауға келгенде арнайы кастинг өткізіп, аса қатты қиналдым дей алмаймын. Бәрі сәтімен шешіле кетті. Бірде театр фойесінде ой­ланып жүріп, қабырғада ілініп тұрған әртістердің пор­­треттеріне көзім түсті. Фо­­­то­с­уреттерге мұқият көз тоқ­­­татып, қарап шықтым. Сөй­тіп режиссерлік ойыммен қабысқан актерлерді бөлектеп таңдап алып, әң­гіме­ге шақырдым. Түйсігім ал­дамаған екен, фотода жан жылуы сезілген әртістер жүзбе-жүз көріскенде де сол қалпынан танған жоқ. Екі айға жуық бірге жұмыс істедік. Көңілім толды. Олар­дың барлығы да ғажап!

– Әңгімеңізге рахмет.


Әңгімелескен

Назерке ЖҰМАБАЙ,

«Egemen Qazaqstan»


Баннер
Соңғы жаңалықтар

Медицина цифрландыруды таңдайды

Қазақстан • Бүгін, 10:16

Ашықтықтың артықшылығы көп

Аймақтар • Бүгін, 09:49

Құттықтаулар легі жалғасуда

Қазақстан • Бүгін, 09:46

Әлкей Марғұлан мұралары

Қазақстан • Бүгін, 09:42

Түлен түрткен түс

Аймақтар • Бүгін, 09:37

Сабыр түбі – сары алтын

Қоғам • Бүгін, 09:21

Құлманбетовтің қызыл алмалары

Аймақтар • Бүгін, 09:18

Қолқаны қапқан иістен құтыла ма?

Аймақтар • Бүгін, 09:16

Сырттан қаржы тарту қарқыны үдеді

Қазақстан • Бүгін, 09:14

Ұлы дала кеңістігіндегі абыздық

Қазақстан • Бүгін, 09:05

Сыр тарихымен сырласады

Аймақтар • Бүгін, 08:56

Тұғыры биік Тарбағатай

Аймақтар • Бүгін, 08:52

Арыстағы апат

Аймақтар • Бүгін, 08:39

Жан дүниемізді кірлетпейік

Қоғам • Бүгін, 08:38

Ұқсас жаңалықтар