Рахманқұл Бердібай
Сәрсенбі, 4 сәуір 2012 7:31
Қазақ әдебиеттану ғылымы орны толмас қазаға ұшырады. 85 жасқа қараған шағында көрнекті ғалым, қарымды қайраткер, еліміздің Ұлттық Ғылым академиясының академигі Рахманқұл Бердібай дүние салды.
Р.Бердібай 1927 жылы 2 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысындағы Түркістан ауданының Көкіш ауылында өмірге келген. Түркістан педагогикалық училищесін бітіріп, Қызылорда педагогикалық институты мен Қазақ Мемлекеттік университетінде оқыған.
Сәрсенбі, 4 сәуір 2012 7:31
Қазақ әдебиеттану ғылымы орны толмас қазаға ұшырады. 85 жасқа қараған шағында көрнекті ғалым, қарымды қайраткер, еліміздің Ұлттық Ғылым академиясының академигі Рахманқұл Бердібай дүние салды.
Р.Бердібай 1927 жылы 2 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысындағы Түркістан ауданының Көкіш ауылында өмірге келген. Түркістан педагогикалық училищесін бітіріп, Қызылорда педагогикалық институты мен Қазақ Мемлекеттік университетінде оқыған.
Еңбек жолын Оңтүстік өңіріндегі Ащысай орта мектебінде мұғалім болып бастап, Мақтаарал, Ильич, Фрунзе аудандарында орта мектептердің директоры, аудандық оқу бөлімінің инспекторы қызметтерін атқарды. Кейіннен Алматыға келіп, «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақ КСР Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, Қазақ кеңес энциклопедиясы Бас редакциясында жауапты хатшы, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының фольклор бөлімінде меңгеруші болып жемісті еңбек етті. Өмірінің соңына дейін Түркістандағы Ахмет Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінде профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет жасады.
Р.Бердібай 34 жыл бойы Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университетінің ректоры міндетін қоғамдық негізде атқарды. 1961 жылы «Қазіргі қазақ романындағы сюжет проблемасы» тақырыбында кандидаттық, 1970 жылы «Қазақ романдарының негізгі теориялық проблемалары» бойынша докторлық диссертация қорғады.
Әдебиетке өлеңмен келген ол елуінші жылдары әдебиет сыншысы ретінде танылды. Ғалым қазақ әдебиеттану ғылымының түрлі мәселелеріне арналған 32 кітап, 1200 мақала жазды. «Әдебиет және өмір», «Роман және заман», «Қазақ прозасындағы замандас тұлғасы», «Дәстүр тағылымы», «Аңыздан романға», «Ғасырлар толғауы», «Қазақ тарихи романы», «Биік парыз», «Замана сазы», «Мұхтар шыңы» секілді монографиялары мен кітаптары көпшілікке жол тартты.
Р.Бердібай дәуірдің жазушы шығармашылығына тигізер әсері, сюжет пен мінез, замандас бейнесі, жанр сипаттары жайлы терең толғамды тұжырымдар жасап, мақалалар жазды. Ғалымның «Сарқылмас қазына», «Кәусар бұлақ», «Эпос – ел қазынасы», «Жыршылық дәстүр», «Қазақ түркі эпостарының мәселелері» сияқты күрделі зерттеулері қазақ халқының аса бай эпостық мұрасының мәселелерін зерттеуге арналды. Ол «Қазақ тарихи жырларының мәселелері», «Фольклор шындығы», «Қазақ фольклористикасының тарихы», «Қазақ фольклорының поэтикасы», «Қазақ фольклорының типологиясы» секілді іргелі академиялық зерттеулердің жазылуына жетекшілік жасады, осы зерттеулердің негізгі тарауларын жазысты.
Туысқан түркі халықтарының әдебиетіне, рухани байланыстарына, тарихи тамырларына арналған «Гүлстанның бұлбұлдары», «Достық кемесінде», «Байқалдан Балқанға дейін», «Жұлдыздар жарығы» кітаптары жарық көрді. Ұлтжанды ғалымның «Ел боламыз десек» атты кітабында халқымыздың алдында тұрған ұлы мұраттар руханият аясында батыл көтерілді.
Р.Бердібай – біршама халықаралық академиялардың академигі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Ұлттық Ғылым академиясы Шоқан Уәлиханов атындағы, Махмұд Қашқари атындағы халықаралық, «Түркі әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» сыйлықтарының иегері. «Парасат» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
Өмірде сыпайы қалпынан айнымаған, өресі биік ғалым, ұлағатты ұстаз, ұлтын шын сүйген қайраткер тұлғаның асыл бейнесі ел жадында әрдайым сақталады.
Қазақстан Республикасының Үкіметі.
Ұлттың адал ұлы
Мен онымен кеше ғана (2 сәуірде) сөйлескен едім. Хал-жағдайын сұрап, «Алматыға келе аласың ба, менің сәлем хатымды алдың ба» деп сұрадым (туған күніме шақырғаным ғой). Ол: «Мен жүрістен қалып қойдым, жеделхат жібердім» деді. Бүгін, міне, қайғылы хабар алып отырмын.
Біз Рахманқұлмен бір жылдың төлі, саналы ғұмырымызды бірге өткізіп, бір терінің пұшпағын илеген дос адамдармыз. Сол достар мен замандастар ортасында Рахманқұлдың орны қашанда биік еді.
Тағдыр оған өзгеше ұлтшылдық мінез, қажымас қайрат, өжеттік, кең дарын дарытқан. Ол сыншылық, ғалымдық, ұстаздық, публицистік еңбектерінің бәрінде де ұлтына, қазағына қызмет етті. Өткен ғасырдың 50-жылдары «жылымық» саясатын пайдаланып, қазақ әдебиетінің бетінде ойын кернеп жүрген ұлт дәстүрі мен оны жаңғырту жөніндегі идеяларын ашық айтқан сол еді. Ол біздің дәуіріміздің бірінші ұлтшылы атанды. Біреулер оны «Ахмет идеяларын жаңартушы» деп жазды. Сол үшін таяқ та жеді. Бірақ ол бұл ойларынан ешқашан бас тартқан емес. Фольклорды, ескі әдебиетті зерттей жүріп, сол арқылы қазақтың ұлттық дәстүрлерін, түркі халықтары әдеби, тарихи байланыстары жайлы үзбей жазып өтті.
Кеңес әдебиеті сынында, әдебиет тарихын зерттеуде ол бұрынғы және бүгінгі әдеби құбылыстардың байланысына көңіл аударды, көркемдік ізденістерді қолдады. Қазақтың тарихи романын тиянақты зерттеді. Оның еңбектері қазақ әдебиеттану ғылымының жарқын беттерін құрайды. Кешігіп болса да еңбегі бағаланып, ақсақал әдебиетшінің мәртебесіне ие болған еді.
Қош досым, жаның жәннатта болсын. Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық идеясы тарихында сенің орның айрықша бағаланар. Ұлтыңа адал қызмет еткенің ұмытылмас.
Серік ҚИРАБАЕВ, академик.
Қош, жан дос!
Өртеңге шыққан ұрпақтан қалған үшеудің бірі едің, Раман! 85 жылдығыңды тойламай Сен де аттандың-ау. «Декабрьские мальчишки» Зейнолла, Нығметтер дем алып жатқан мәңгілік баққа. Бұл дүниеге, ел-жұртқа қарыздар болған жоқсың. Соның өзі біле-білгенге үлкен абырой. Тәубе!
Сонау 60-жылдары Мырзабек Дүйсенов үшеуміз «Три мушкетера» болып қол ұстасып жүргенде М.Әуезов, С.Мұқанов, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, М.Қаратаевтар басқарған 6 кітаптан, 3 томнан тұратын «Қазақ әдебиетінің тарихын» жазу тұсында азамат-ғалымдығымызды танытқан сәттер еріксіз ойға оралып отыр. Одан кейін де талай ірі де игілікті істердің басында жүргенің белгілі.
Әсіресе, 1956 жылы «қазақ тілі мен қазақ мектептерінің тағдыры туралы» «Қазақ әдебиеті» газетінде мәселе көтергеніңде Қазақстан коммунистік партиясы Орталық Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтының сегіз ғылыми қызметкерін ұйымдастырып, сені қостап, 1956 жылы 10 желтоқсанда партия қаулысына ілігіп едік қой. Соны желеу еткен сол кездегі партиялық газеттер өздерінің редакциялық мақалаларымен дуылдатқаны біздің достық ниетімізді бұрынғыдан да нығайта түсірген еді. Мына қазаң бізді мәңгілікке ажыратқанмен, ниетіміздің бірлігіне қылау түсіре алмайды.
Алматыға соңғы жолы келгеніңде бақиласқанымыздың соңы сен үшін мынадай болғанда, мен үшін де жеңіл болмай тұр. Дәрігерлердің «қамқорлығына» көшкеннен бері жүріп-тұру арманға айналды. Топырақ сала алмасам, өкпелеме. Алдың жарық, артың кеніш болсын, жан досым Раман.
Жан досың Тұрсынбек КӘКІШЕВ, профессор.
Қазақтың бір бәйтерегі
Ардақты Рахаңның бақилық болғанын есту әріптестері үшін ауыр тиді. Онымен ұзақ жылдар бірге қызмет істеп, әдебиеттану, фольклортану ғылымдарының небір түйінді мәселелерін ортақтаса талқылап, айтулы-айтулы еңбектер жазып едік. Рахманқұл Бердібаев дегенде ұлтының тағдыры мен руханияты үшін ыстығына күйіп, суығына тоңған күрескер азамат еске түседі. ХХ ғасырдың 50 жылдары қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін көтеру керек деп республикаға үндеу салған еді, сол үшін біраз қуғын да көрген болатын. Көп жылдар бойы «Халық университетін» басқарып, халқымыздың асыл жауһарларын жұртшылыққа насихаттап, еліне ерен еңбек сіңірген азаматымыз еді. Ол барынша әділ болатын, өзі өте еңбекқор және басқалардан да осыны талап ететін. Қазақтың тағы бір бәйтерегі құлады. Қош, асыл аға, қадірлі әріптес! Жаның жәннатта болғай!
Сейіт ҚАСҚАБАСОВ, академик.
Зиялылар зердесінде
Рахманқұл құрдас, менің байқауымша, қазақ әдебиеті және оның ғылыми ойлылығы әрқашан да ауқымды көрсету мен талдау арқылы ерекшеленеді. Қазақ поэзиясының тереңдігі оның ұлттық әдет-ғұрыпты барынша сипаттай білуінде жатыр. Осындай интеллектуалдық салада Сіз алдыңғы қатардағы ойшылдардың бірісіз.
Шыңғыс АЙТМАТОВ.
* * *
Әлі есімде, маған Орталық Комитетке хатшы болып сайланысымен арада он күн өтпей жатып, Қазақстан Жазушылар одағының пленумында сөйлеуге тура келген еді. Рахманқұл Бердібай сол кездесуде зиялы қауымнан бірінші болып Наурыз мейрамын атап өту жөнінде мәселе қойған болатын.
Өзбекәлі ЖӘНІБЕКОВ.
* * *
Рахаң – қазақ мәдениетінің көгіне өте ерте шығып, ерте марқайған азамат, көш бастар аға болғанына не заман! Рахаң-ойы ұшқыр, қаламы жүйрік, алысқа талмай шабатын хас дүлдүл. Ол энциклопедиялық білімді жан.
Манаш ҚОЗЫБАЕВ.
* * *
Кемел әдебиет зерттеушісі, ғалым, толымды сыншы Рахманқұл Бердібайдың айрықша екі қасиеті бар деп білемін. Бірінші қасиеті – ұлтжандылығы, айта берсең, түркіжандылығы. Ғалымның бар мақсаты – бүкіл түркі дүниесінің баласын қайтсем біріктіремін, жетпіс жыл бойы жауыз саясат әдейі алшақтаттырып жіберген түркі халықтарын қайтсем жақындастырамын, ежелгі тамыры бір, біртекті тілдерді бір-біріне қайтсем кіріктіремін деген ұлы идеяны жүзеге асыру. Бұл – Рахманқұл шығармаларының үзілмес өзегі. Екінші қасиеті – ғалымның ізденімпаздығы.
Сафуан ШӘЙМЕРДЕНОВ.
* * *
Не істемесін, мейлі мақала жазсын, кітап шығарсын, халық университетінің жұмысына аралассын, аудиторияда, ғылыми мәжілісте, радиода сөйлесін, мәртебелі мекемелерге ұсыныс түсірсін, ең ақыры дастарқан үстінде кеңес құрсын, – бәрібір түптеп келгенде, Рахманқұл Бердібайдың барлық қаламгерлік әлеуметтік әрекетінің алтын өзегі, құлақ күйі біреу: ол – ұлт қамы, азаттық идеясы, еркіндік сарыны.
Рымғали НҰРҒАЛИ.
* * *
Деде Қорқыт, Ахмет Яссауи аманатын арқалағандай болып, түрік дүниесі бірлігі жолында аянбай еңбек етіп келе жатқан азаматтар арасында көрнекті ғалым Рахманқұл Бердібайдың жөні бөлек. Біз Рахманқұл Бердібайды сындарлы ғалым, үлкен тұлға тұтып, айрықша қадірлейміз. Қазақ жеріндегі кешелі-бүгінгі фольклор мен халық ауыз әдебиетінен бастап, Ұлы Түркістанда қалыптасқан мәдениет пен талғам бірлігінің жемісіне қол жеткізген Рахманқұл Бердібай түрік бірлігінің үніне айналған асқақ тұлға. Рахманқұл Бердібай – бүгінгі Деде Қорқытымыз.
Шериф АҚТАШ, түрік ғалымы.
* * *
Әрбір сөзі ертегі,
Көне дана оғыздай.
Көкірегі шер толы,
Қара шанақ қобыздай…
Ойға толы әр күні-ай,
Бойында бар тектілік.
Рахманқұл Бердібай,
Көк бөрілі көк түрік.
Темірхан МЕДЕТБЕК.
Бір өзі – халық университеті
Заман көшіп барады, заманмен адам көшіп барады. Дәуір көшіп барады, дәуірмен тәуір көшіп барады.
Рахманқұл Бердібай! Бұл – бір кісінің аты ғана емес, отарсызданудың ұраны, алтынның сынығы, жақсының көзі де еді.
1990 жылы ҚР ҰҒА Әдебиет және өнер институтына жұмысқа қабылданғанымда сондағы көнекөздер: «Бізде Мұхтар Әуезовтің өзі отырған үстел бар» деді. Ескі жиһаз біткен күресінге лақтырылғанда, Рахаң М.Әуезов үстелін аттай қалап, өз кабинетіне алыпты…
50-жылдары ұлтшылдығы үшін «Қазақ әдебиеті» газетінен жұмыстан қуылған Рахманқұл Бердібай 70-жылдардың басында Алматы зиялыларын дүр еткізіп серпілткен «Халық университеті» атты ұлттық-рухани жобаны дүниеге алып келді. Ол – кеңес тұсындағы отаншылдық пен елшілдіктің елеулі қайнары болды.
Әр аптада – бір жаңалық, әр жұмада – зиялы жұрт пен жастарды жұмылдырған рухани күш-жігер. М.О.Әуезов музей-үйінің акт-залында ине шаншыр орын қалмайтын. Қаптал толы – иін тірескен жастар, тіпті жұмысшы жастар. Рахаң жарықтық қоңыр дауысын созып тақырып пен дәрісшіні таныстырады. Содан жаңа әлем басталады. Алаштың ары оянады, тәуелсіздіктің лебі еседі. Әлқисса, бұл оқиға Қазақстан азаттығынан 10-15 жыл бұрын болып жатқан-ды.
Елшіл Р.Бердібай қазақтың қай қаласына, ауданына, ауылына барсын үш жұмысты қатар атқаратын: біріншісі, халық алдында сөйлеу; екіншісі, білім немесе мәдениет ордасына соғып, дидарласу; үшіншісі, жергілікті БАҚ-қа шығу. Осы «халыққа шығуының» бәрін ол руханият сұранымы мен талабына қарай құратын.
Рахаң – зерттеу арнасын бүгінгі әдебиеттен фольклортануға тез әрі тиімді бұрған біртуар ғалым. Ол кісінің ел әдебиетін елдік мінберге айналдыруы – феномен дерлік құбылыс.
Алаш зиялыларын ақтап, өз тұғырына қондыруда да академик Р.Бердібай жүйелі, парасатты жұмыстар атқарды.
90-жылдары Тәуелсіздіктің буымен «Халық университетіне» аз адам жиналатын үрдіс шықты (мен соңғы ғалым-хатшыларының бірі едім). Сонда 500 түгенше дәрісін ашқан Рахаң марқұм: «Қазір әл-Фараби тіріліп, дәріс оқуға келсе де, осынша адам жиналады, бастай берейік…» дейтін.
Содан академик ағамыз қасиетті Түркістанға қоныс аударды. Бұл сапары да отаншылдықтан туған шешім еді.
2000 жылдары Р.Бердібай Астанаға бірнеше мәрте келді, конференцияларға қатысып, әлгі үш бағытты жоспарын жүзеге асырды. Сол жолы академик: «Астана – басты орда, оның мәртебесі мен айбаты – ұлттың келбеті» деп аталы сөз айтқан-ды.
Енді бүгін марқұмның иманына саламаттылық тілеп, халқына «Рахманқұл Бердібай – ұлт зиялылығы мен ғылыми қайраткерлігінің бір аты» деп сеніммен айта алады екенбіз. Шүкір етейік, ағайын!..
Дихан ҚАМЗАБЕКҰЛЫ, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ проректоры, профессор.
Асыл қасиеті қалады
Рахманқұл Бердібай қазақ әдебиеті мен өнерінің, ғылымы мен мәдениетінің дамуына, қоғамдық сананың жаңғыруына аса зор еңбек сіңірген ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз еді. Марқұмның ғылыми-зерттеу салалары көп қырлы, көп салалы болды. Тілімізден ділімізге, халық ауыз әдебиетінен қазіргі әдебиетке, көне эпостан кемел эпопеяға, Түркістаннан тұтас түркі әлеміне дейінгі аралықта Рахаң қалам тербеген іргелі ғылыми мәселелердің ұланғайыр кең әлемін көзбен шолып шығудың өзі оңай емес. Ғалымның сол ғажайып әлемінің биігінде жарық төгіп тұрған ұлттық мұрат пен ұлттық идея, ұлт мүддесі туралы ойларында ұрпақтан ұрпаққа жететін асыл қасиеті қалды.
Рахманқұл Бердібай ХХ ғасырдың екінші жартысында қырық жылға жуық уақыт бойы М.Әуезовтің әдеби-мемориалды музей-үйінің жанында жұмыс жасаған халық университетінің ректоры бола жүріп, ұлттық ойымызды оятуға, халықтың мәдени мұрасын насихаттауға аса зор еңбек сіңірді. Сол университетте өткен бес жүзден астам сабақтың бірін Әлкей Марғұлан жүргізгені есімде. Лектор сабағының соңына қарай М.Әуезов туралы ойын жинақтап келе жатып, еңкілдеп жылап жіберген еді. Сабақты жүргізіп отырған Рахаң үндемеді, басын алдындағы қағазынан көтермеді. Қатты толқып отырғанын іштей сездік. Рахаң дүниеден өтті деген хабарды естігенде, менің көз алдыма осы сурет, сондағы жарықтық Әлекеңнің кірпігінен үзіліп түскен жас келді.
Рахманқұл Бердібай жақсы адам еді. Алла рахым етсін, марқұмның рухына бағыштадық осы қоштасу сөзімізді.
Жанғара ДӘДЕБАЕВ, филология ғылымдарының докторы, профессор.
Алматы.
Замандасым, сырласым
Ол қашан көзі жұмылғанша қолынан қаламын тастаған жоқ. Қоғамның күрделі мәселелерін көтеріп, оны бұқаралық ақпарат құралдарында жариялап жатты. Солардың бірі – қазір біз жаппай мерекелейтін наурыз мейрамы. Кешегі солақай кеңестік заманның өзінде ұлттық мерекемізді тойлау жөнінде мәселе көтеріп, жұрттың назарын аударған осы Рахманқұл еді. Сол үшін қуғын да көрді. Партиялық тұрғыдан жазаланды да. Бірақ соның бірде біріне мойымай, наурыз мейрамын тойлауға күнделікті өмірімізде қолдануға дәнекер болды. Егер тәуелсіз Қазақ елі бүгінде наурызды мерекелеп, баяғы дәстүрімізді қайтарып алсақ, онда Рахаңның еңбегі зор деп айтуға толық құқылымыз.
Мұнымен қоса менің өз басым көтеріп жүрген жер мәселелеріне қолдау көрсеткен бірінші азамат та, оқымысты да осы Рахманқұл. Отаршылық жылдарында 45 миллион десятинадан астам нулы алқаптан айырылғанымыз туралы «Қазақ қасіреті» деген тақырыппен 5 кітап жазғанмын. Мұны қазақ ғалымдары арасында бірінші болып түсініп, қолдау көрсеткен Рахманқұлдың еңбегін қалай ұмытайын. Ол өзінің отбасында болатын жақсылықтардан да қалдырмай, сыйлап, ерекше ілтипат көрсететін. Бұған кейбір оқымыстылар қайран қалып: «Осы сенің Рахманқұлмен қандай жақындығын бар, нағашылы-жиенді ме, әлде достық жағдайларың бар ма?» деп сұрайтын еді. Оған мен: «Академиктер мен қазақ оқымыстылары арасында жер мәселесін бірінші болып түсінген Рахманқұл. Сондықтан да ол мені ерекше бағалап, ілтипат көрсетеді», деп жауап беретінмін.
Ажал арамыздан осындай аяулы азаматымызды алып кетті. Ендігі айтар тілек – иманы жолдас, топырағы торқа болсын. Бүгін қайғылы хабарды естіген соң, артта қалған отбасына, туған-туысқандарына, ел-жұртына көңіл айтқаннан басқа амал қалмай тұр.
Сапабек ӘСІПҰЛЫ, жазушы.