![Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты ұлғайып келеді](/media/2019/04/25/kazakhstan-ekhrogt.jpg)
Қазір қай елде ауыл шаруашылығы жақсы дамып отырғанына назар аударсаңыз, алдыңғы қатарға Батыстың шағын елдерінің шыққанын байқайсыз. Себеп, бұл елдерде ауыл шаруашылығын жүргізу, өнім өндіру мен өңдеу технологиялары дамыған. Мал өнімдерінің сапасы мен тазалығына қойылатын ветеринариялық талаптар кез келген рынокқа еркін енетіндей халықаралық стандарттардың биік деңгейіне көтерілген. Міне, осындай мәселелердің ретке келтірілуі нәтижесінде алақандай ғана жері бар Нидерланд, Дания секілді шағын елдердің ауыл шаруашылығынан табатын табысы Қазақстанның табысын бірнеше орайды.
«Адамның бергені жетпейді, Алланың бергені кетпейді» деп дана халқымыз айтқандай, бұл елдерде ауыл шаруашылығы дамуының да өз шегі бар. Олар өз дамуының заманауи деңгейіне көтерілгенімен түбінде өнім өндірудің молдығы, өнімдерінің өтімділігі жағынан Қазақстаннан асып кете алмайды. Себебі қазіргі сәтте олардың қолында технология мен қазіргі заманғы озық тәжірибе болғанымен біздегідей ұлан-байтақ жер жоқ. Түптің түбінде жердің ұлан-байтақтығы мен жайылымдардың молдығы дамудың аса зор перспективасы бойына шоғырланған бір мәселені шешетін болады. Бұл әлем бойынша таза табиғи ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін елдердің алдыңғы қатарға шығу мәселесі. Әлемде кедей елдер қатары азайған сайын бұл үдеріс үдей бермек. Ал осы сұранысқа жауап бере алатын санаулы елдер қатарында жер ресурстарының молдығымен Қазақстанымыз берік орын алады
Өкінішке қарай, әзірге бұл мәселе елімізде әлі ашылмаған әлеует күйінде қалып келеді. Егер осы зор әлеуетті аша алсақ, экономикамыздың халықаралық деңгейдегі бәсекелестік қабілеті қазіргіден әлдеқайда артқан болар еді. Демек, бұған қол жеткізу дегеніміз, түптің түбінде, бос жатқан даламыздың іске қосылуын, халық үшін орасан мол жұмыс көзінің ашылуын, ақыр аяғында еліміздегі адам санын халқымыздың және бізге жұмыс іздеп келуші мигранттар есебінен әлдеқайда арттыратыны түсінікті. Мұндай перспективалық даму мүмкіндігі мен әлеуеті экономикамыздың басқа салаларында кездесе қоймайды.
Әрине, оған қол жеткізу үшін ең бірінші кезекте ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын жолға қою керек. Қазақстан Үкіметі осы бағытта соңғы бірнеше жылда үздіксіз жұмыс істеп келеді. Экспорттық әлеуетті нығайту үшін субсидиялар бөлу, шетелден асыл тұқымды малдарды топтап сатып алу, Қазақстанның шетелдердегі елшіліктеріне отандық өнімдердің экспортын алға жылжытуды міндеттеу, ветеринария саласын дамыту, ауыл шаруашылығының кооперациясын нығайту, шетелдік технологияларды елге жеткізу ісімен шұғылданатын арнайы мемлекеттік ұйымдар құру секілді талай амалдар да жасалды. Міне, осындай шаралар кешенді сипатқа ие бола келе, алғашқы нәтижелерін де бере бастағандай. Бұған біз өткен жылғы еліміздің ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты туралы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің мәліметтеріне назар аударғанда көз жеткіздік.
Бұл мәліметтерде 2018 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы экспорты 3 миллиард 24 миллион АҚШ долларына жеткені айтылған. Бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорт көлемі триллион теңгелік биіктен асып түсті деген сөз.
Соның ішінде, атап көрсететін бір мәселе, 2018 жылғы ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорт көлемі алдындағы жылмен салыстырғанда 24,5 пайызға асып түсуі болып отыр. Егер осы қарқынды сақтайтын болсақ, енді 4 жыл өткенде ауыл шаруашылығы өнімдерінің қазіргі экспорттық деңгейін екі есе өсіріп, екі триллион теңгелік деңгейге қол жеткіземіз.
Бір өкініштісі, ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының жалпы көлемі осы деңгейде артқанда бұл өнімдерді өңдеу ісінің әлі де болса, кенжелеп қалуы. Мәселен, экспортқа шығарылған өнімдердің үштен бір бөлігі ғана өңдеуден өткізіледі. Мұның өзі еліміздің агроөнеркәсіптік кешенінің ауылшаруашылық технологиялар саласында әлі де болса, көп кейін қалып келе жатқандығын көрсетеді. Бұл – бір.
Екіншіден, 2017 жылмен салыстырғанда өңделген өнімдер экспортының көлемі 3,5 пайызға арта түсті. Яғни алға басу бар. Бірақ мұның өзі шикізаттық ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорт көлемінің артуындай қарқынды емес.
Үшіншіден, экспорттың негізгі көлемі бұрынғыдай бидай (26,9 пайыз) мен ұнға (14,7 пайыз) тиесілі. Демек, Қазақстанның байтақ даласының, оның негізгі бөлігін құрайтын мал жайылымдарының әлеуетін көтеретін мал шаруашылығы экономикалық даму процесі ішінен өзінің берік орынын ала алмай отыр.
Әрине, осының бәрі айтқанға, сынағанға жеңіл. Ал істі жүргізу оңай емес. Сондықтан Ауыл шаруашылығы министрлігі мен экспорттық операцияларға қатысушы компаниялардың, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілердің атқарған ісі айтарлықтай.
Өңірлерге назар аударатын болсақ, өткен жылы экспортқа шығарылған 3 миллиард 24 миллион АҚШ долларына тең жалпы экспорт көлемінің 81 пайызы Қостанай, Түркістан, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстары мен Алматы, Нұр-Сұлтан, Шымкент қалаларының үлесіне тиетінін айтуымыз керек. Егер жекелеп айтатын болсақ, бүкіл ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының 18 пайызы – Алматы қаласының, 17 пайызы – Қостанай облысының, 14 пайызы – Нұр-Сұлтан қаласының, 12 пайызы – Түркістан облысы мен Шымкент қаласының еншісінде. Міне, деректер осылай дейді. Алматы мен Нұр-Сұлтан қаласының ауыл шаруашылығы өнімдерінің ісіне осыншалық зор үлес қосуы өнімдерді өңдеу арқылы қалыптасса керек. Әйтпесе, статистикалық деректердің бір олқылығы ма, ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты жөнінен Алматы қаласының Қостанай облысының алдына шығуын, елорданың Ақмола облысынан асып түсуін, шынын айтқанда, онша түсіне алмай отырмыз.
Енді осы ойымызды одан әрі жалғасақ, өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау жағынан бірінші орынға Қостанай облысы (экспорттың 24 пайызы), екінші орынға Түркістан облысы мен Шымкент қаласы (22 пайызы), үшінші орынға Алматы қаласы (18 пайызы) жайғасқан екен. Осы төрт өңірдің өзі ғана өңделген өнімдер экспортының 64 пайызын қамтамасыз еткен.
Айта кететін тағы бір жағдай, экспорт мәселесінде егіншілік саласынан айтарлықтай кенжелеп келе жатқанымен, өткен жылы мал шаруашылығында да жақсы серпін байқалған. Ұзақ жылдан бері алғаш рет Қазақстан ет экспортын 33 мың тоннаға жеткізді. Мұның 19 мың тоннасын сиыр еті құрады. Еліміз әлемнің 11 еліне ет экспорттады. Ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары Гүлмира Исаеваның айтуына қарағанда, бұл қарқын биыл да сақталмақ. Өйткені биыл алғашқы үш айда 7,5 мың тонна ет экспортталған. Міне, осының 5 мың тоннасы бір ғана Түркістан облысының еншісінде екен. Біз мұны жаңа құрылған облыстың алдындағы тың бағыттың ашылуы деп түсіндік.