![Жетісу жерінде өткен қазақ-қырғыз зиялыларының форумы «Манас» фестиваліне жалғасты](/media/2019/07/01/dsc_3543-01.jpeg)
Қазақ-қырғыз зиялыларын не толғандырады?
Осыдан шамалы уақыт бұрын Түркі жұртының мәдениеті мен тарихын түгендеп, жаңа заманға лайықты рухани сабақтастықты жаңғырту мақсатында 5 мемлекеттің қолдауымен Халықаралық Түркі академиясы құрылған болатын. Бүгінде бұл академияның тілі, ділі, тарихы ұқсас қазақ, қырғыз, өзбек, әзербайжан, түрік ұлты арасындағы мәдени байланысты ілгерілету бағытындағы жұмысы ұшан-теңіз. Оның жарқын мысалы ретінде соңғы 3 жыл бойына тұрақты өтіп келе жатқан қазақ-қырғыз зиялыларының форумын айтуға болады. Биылғы басқосу Жетісу жерінде жалғасты. Талдықорған қаласына жиналған екі елдің зиялы қауым өкілдері ұлт, тарих, ұрпақтар сабақтастығы, дәстүр жалғастығы мен мәдени байланыстарды дамыту жайындағы ойларын ортаға салды. «Ұлы даланың мәңгілік мирасы – Манас» атауымен жалауын көтерген жиын екі күнге ұласты. Рухани шараның тұсаукесері І.Жансүгіров атындағы мәдениет сарайында Алматы облысының әкімі Амандық Баталовтың құттықтау сөзімен басталды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» атты бағдарламалық мақалаларында айтылған ұлттық құндылықтар мен рухани мұраны дәріптеп, жаңғырту бағытында атқарылып жатқан жұмыстарға тоқталған аймақ басшысы қазақ-қырғыз зиялыларының бас қосуына сәттілік тіледі.
– Халықаралық Түркі академиясы жыл сайын дәстүрлі түрде қазақ-қырғыз зиялыларының форумын ұйымдастырып келеді. Биылғы форумның киелі Жетісу жерінде жалғасын табуы – біз үшін үлкен мерей. Қазақ-қырғыз тарихының тамыры тереңде жатыр. Ежелден бауырлас елдің тұтас тарихына зер салсақ, қаншама ұлы адамдар, батырлар мен билер шыққан. Олардың асыл мұраларын сақтап, рухына тағзым ету – ұрпақ парызы, – деді өз сөзіндеАлматы облысының әкімі Амандық Баталов.
Ал жиын барысында сөз алған Қырғыз Республикасының Қазақстандағы Төтенше және өкілеті елшісі Жээнбек Кулубаев: «Алып Алатаудың арғы-бергі бетін ен жайлаған қазақ пен қырғыз ежелден өрісі бір бауырлас халық. Өздеріңіз білесіздер, бүгінде екі елде де туризмді дамытуға мүмкіндіктер қарастырылуда. Ыстықкөлге Алматы облысынан адам көп келеді. Демалушыларға өз алғысымызды білдіреміз. Қазақстандық туристерге есігіміз әрдайым ашық. Қос елдің табиғаты да бір-біріне ұқсайды. Бұл туризмді, әсіресе ауыл, соның ішінде, мал шаруашылығын дамытуға ерекше септігін тигізуде. Сондықтан, біз Жетісу өлкесімен бірлесе жұмыс істеп, ынтымақтастығымызды өркендетуге әзірміз», дей келе Қырғызстан Президенті Сооронбай Жээнбековтің форумға қатысушыларға жолдаған құттықтау хатын оқып берді.
Сондай-ақ осы жиында Халықаралық Түркі академиясы дайындаған «Манас эпосы» кітабының тұсауы кесіліп, зиялы қауым назарына ұсынылды. Мұнан кейін форум жұмысы Алматы облысының «Рухани жаңғыру» жобалық кеңсесіндегі зиялылар симпозиумына жалғасты. Бұл жерде зиялы қауымды толғандырған мәселелер айтылды.
Сонымен екі ел зиялыларын не толғандырады екен? Бұл сұраққа Қырғызстан Президентінің кеңесшісі, жазушы Сұлтан Раев қазақ-қырғыз зиялыларының ортақ рухани мүдде тұрғысында еселі еңбектеніп отырғанын айта келіп, әдебиет пен өнер әлеміндегі сабақтастықтың енді әлемдік мәдени байланыстардағы орынын айшықтауымыз керек деген пікірімен жауап берді.
– Қазақстан мен Қырғыз Республикасы қазіргі дүние жүзінің танымында тілі, түрі ұқсас бір халықтың екі мемлекеті сияқты сипатталып жүр. Біз бұған қуануымыз керек. Интеграцияланған заманда біз туысқан ұлт ретінде өз мүдделерімізді бірігіп қорғауға дайынбыз. Жалпы, қазақ пен қырғызды мәдени сабақтастық қана емес, әлемдік деңгейдегі саяси ұстаным да жақындастыра түсті. Жері шекаралас, елі аралас мемлекеттердің үлкен мақсатқа жету жолындағы сөзі де бір жерден шығуы тиіс. Ал елді біріктіретін, ұлттың сөзін сөйлейтін оның зиялы қауымы. Осы тұрғыдан алғанда Халықаралық Түркі академиясы ұйымдастырып отырған зиялылар форумының маңызы ерекше. Бүгінгі басқосуда айтылған пікірлерді қорыта келе, ертеңгі рухани сабақтастықты дамытудың жаңа жоспары жасалды. Бұл екі елдің мәдени байланыстарына ғана емес, саяси-экономикалық ұстанымдарына да оң ықпал етеді, – дейді Сұлтан Раев.
Қазақ зиялылары да бауырлас елмен арадағы сабақтастықтың тереңдеуіне ықыласты екен. Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы, ақын Ұлықбек Есдәулет те қырғыз жазушысының сөзін құптайды.
– Бірлігі мықты елдің болашағы зор. Ал бір ананың екі баласы сияқты туыстас қос мемлекеттің барлық салада тізе қосуы айбынымызды асыра түспек. Жалпы, қазақ пен қырғыз әдебиетінің ортақ жетістігі көп. Еларалық байланыстың тамыры өте тереңде екенін білесіздер. Біз бір-бірімізді толықтырып отырған бауырлас ұлтпыз. Мұның мысалы ретінде Шоқанның «Манас» эпосын хатқа түсіріп, әлемдік мәдениет жауһары ретінде танылуына сіңірген еңбегін алайық, одан берідегі Мұхтар Әуезов пен Шыңғыс Айтматовтың аға мен бауырдай болып араласып, өлмес туындыларымен қазақ-қырғыз достығын мығымдап кеткенін айтайық, барлығы жарасымды, – дейді ақын Ұлықбек Есдәулет.
«Манас» жыры – Ұлы даланың мәңгілік мирасы
Талдықорғанда басталған қазақ-қырғыз зиялыларының форумы аясындағы шаралар легі Алматы облысының Кербұлақ ауданында жалғасты. Шоқан мәңгілік тыныс тапқан мекенде меймандарды Алматы облысы әкімінің орынбасары Ақан Әбдуәлиев пен Кербұлақ ауданының әкімі Махаббат Бигелдиев күтіп алды. Екі ел зиялыларының тобы осы өңірде Шоқан Уәлихановтың мемориалдық кешеніне тәу етіп, «Манас» фестиваліне қатысты. Фестивальде қазақ-қырғыз жыршылары «Манас» жырын жатқа айтудан жарысқа түсті.
– Қырғыз xалқының тағдыры мен тариxы түгел қамтылған кең тынысты «Манас» эпосы қазаққа жат емес. Ортақ атамыз Алаштан басталып, ноғайлы дәуірімен жалғасып, ер Көкшемен өрілген ұлы жырда қазақ рулары тегіс аталып, бауырлас елдің батырлары қатар жүреді. Эпосты ең алғаш xатқа түсіріп, тасқа басып, тәржімалап, әлемге танытқан Шоқан Уәлиxанов болды. Ол жырды Қашғар сапарында Боранбай бидің ауылында жатып, Назар Болатұлы деген манасшыдан жазып алған екен. Шоқанның қолжазбасын тауып қайта жариялаған академик Әлкей Марғұлан еді. Ал ұлы дастанның басына қара бұлт үйіріліп, солақай саясаттың құрбанына айналып кеткелі тұрған елуінші жылдары «Манасқа» Мұxтар Әуезов араша түсіп, аман алып қалған, – деді Кербұлақ ауданында өткен «Манас» фестивалінде сөз алған Халықаралық Түркі академиясының президенті, тарихшы ғалым Дархан Қыдырәлі.
Айтпақшы, Халықаралық Түркі академиясы ұйымдастырған биылғы шараның шымылдығы түрілетін сәт ұлы жазушы Мұxтар Әуезовтің дүниеден өткен күніне тура келіп, қазақ-қырғыз зиялылары Алматыдағы жазушы кесенесіне тағзым етіп, дұға бағыштады. Ал Кербұлақ даласындағы Шоқан Уәлихановтың табан ізі қалған төбе басында Қырғызстаннан келген 3 манасшы мен қазақ жырауы, ақын Баянғали Әлімжанов эпостан үзінді айтып, жиналған жұртты жауһар жырмен сусындатты.
Қазір Халықаралық Түркі академиясы манасшылардың әлемдік деңгейде мойындалуына күш салып жатыр. Жалпы эпосты мақамына келтіріп жатқа соғатын жыршылар саны отыздың үстінде ғана екен. Түркі академиясы ендігі жерде «Манас» фестивалінің дәстүрлі түрде өтуіне мұрындық болып, манасшыларға «Түркі әлемінің манасшысы» деген арнайы сертификат беруді қолға алып отыр.
– Қырғызстанның өзінде манас қонған жыршылар саны саусақпен санарлық қана. Жырды кәдімгідей айтқанда адамды транстық күйге дейін жеткізетін 5-6 адам ғана қалды-ау. Мен осы Жетісуда өткен фестивальде қазақтан шыққан мықты манасшы Баянғали Әлімжановтың мақамына ұйыдым. Жырау сахнада «Көкетайдың асын» 20 минут бойына жырлағанда көзімнен аққан жасты тыя алмай отырдым, – дейді форум қонағы, Қырғызстан Жазушылар одағының төрағасы Нұрлан Қалыбеков.
Осылайша Алматы облысының әкімдігі мен Халықаралық Түркі академиясы бірігіп ұйымдастырған қазақ-қырғыз зиялыларының форумы «Манас» фестивалімен түйінделді. Тағылымды шараға жиылған танымал ғалымдар мен белгілі қайраткерлер екі елдің бауырластық байланыстарын осындай іс-шаралар арқылы дамыта беру жөнінде тоқтамға келді. Ал екі ел зиялыларының келесі форумы Ыстықкөл жағалауында өтетін болды.
Алматы облысы