Әдебиет • 18 Қыркүйек, 2019

«Еңбекші қазақ» Ілиястың бағын ашқан

103 реткөрсетілді

Ілияс Жансүгірұлы «журналист» мамандығы бойынша білім алған алғашқы қазақ баласы. 1925 – 1928 жылдары Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік Журналистика институтында оқыған. Өлеңсөздің жүйрігі болған өр ақынның 125 жылдық мерейтойы аясында халықаралық «Ілияс ізімен» ғылыми-танымдық экспедициясы Мәскеу қаласында болды.

Экспедицияның ғылыми топ құрамында белгілі ілияс­танушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Мұратбек Иман­ғазинов, журналист Гүлжан Тұрсын, Талдықорғандағы І.Жансүгіровтің әде­би му­зейі­нің аға ғылыми қыз­меткері Салтанат Төле­генқызы және осы жолдардың авторы бар. Экспедиция мүшелері Мәс­­кеу қаласындағы Ілияс Жан­сүгіровтің өмір жолына, әдеби-мәдени қызметіне қатысты тарихи нысандар­ды аралап, танысып шық­ты. Сонымен қатар РФ Мем­ле­кеттік кітапханасы мен Ре­­сейдің Мемлекеттік Әде­биет және өнер архивінде болып, қоржынымызды мол қа­зынаға толтырдық.

Мәскеудегі РФ Мемле­кет­тік архивінің қорында (ГАРФ) жұмыс істеп, тарихи құжаттарды тауып отырмыз. Ұзын саны – 73 құжат. Студент Ілияс Жансүгіровтің оқу үлгеріміне қатысты құжат­тар. № 5214, 7668 қорлармен жұмыс істеп отырғанымызда «Еңбекші Қазақ» газеті редак­циясының жазған хатын кездестірдік. Тарихи құжатта:

«На Ваш № Б/4730 сооб­щаем, что наша редакция летом в достаточной степени обслуживается своими же работниками-сотрудниками, ввиду чего нет особой необходимости в практикантах.

Однако с этим редакция «Энбекши-Казах» просит Отдел Печати откомандировать т. Джансугурова Ильяса, окончивающего в этом году ГИЖ, для постоянной работы в наше распоряжение.

Просьба о результате нашей просьбы уведомить» деп жазылған. Журналистика инс­титутына жазылған бұл хатқа газеттің сол кездегі ре­дак­торының орынбасары Шаймерден Тоқжігітов, хатшы Әбдірахман Айсарин қол қойыпты. 1928 жылдың 7 сәуірінде жазылған бұл хат Қызылорда қаласынан жіберілген. Сол жылдары «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясы Қызылорда қаласы, К. Маркс көшесінің бойында орналасқан екен.

Бүгінгі еліміздің бас газе­тінің тарихына тікелей қатысы бар осы құжат туралы аз-кем түсінік беруді жөн көрдік. Осы хаттан кейін ақын бірден «Еңбекші қазақ» газетіне жұмысқа қабылданған. Биыл жүзжылдық мерейтойы болып отырған ата басылымның тарихи жылнамасында Ілиястың да айқын қолтаңбасы қалған. Ата басылымның тарихын түгендеп, еңбек еткен шы­ғармашылық топ – жур­на­листерді тізімге алғанда Ілияс Жансүгіровті жаңашыл жур­налист, газет тілі мен тех­ни­касын, макет жасау, безен­діру, иллюстрация сияқты мамандыққа қатысты арна­йы пәндерді игерген тұң­ғыш дипломды маман деп санаймыз. Анығында, «Ең­бекші Қазақ» газеті Мемлекеттік жур­налистика институты жо­­ғары оқу орнын тұңғыш бітір­ген дипломды түлекті бірден жұмысқа қабылдаған. Бұл газет арқылы Ілиястің жур­на­листік шеберлігі қалып­тас­ты, публицистік қыры мен өзін­дік қолтаңбасы даралан­ды.

Ілияс Жансүгірұлының өлеңдері алғаш рет «Қазақ», «Ақ жол», «Тілші», «Жетісу әйе­лі», «Жас қазақ», «Сана», «Шаншар» басылымдарында жа­рияланған. Мұғалімдік, ағар­тушылық саладағы қыз­меттерін есептемегенде, Іле­кең еңбек жолын коррек­торлықтан бастаған. «Ақ жол» газетіне корректор болып кі­ріп, Ғани Мұратбайұлының шапағатына бөленіп, Таш­кенттегі мұғалімдер дайындайтын Қазақ институтының дайындық курсында оқыды. Сол Ташкентте жүріп театр­­мен танысып, үлкен ша­һар­дағы әдеби-мәдени тір­шілікке араласты. Содан соң «Тілші» (Қазіргі Алматы об­лыстық «Жетісу» газеті) га­зетінің жур­налисі болып, бі­раз уа­қыт жұмыс істеді. Де­­се де Ілекеңнің таланты то­лық ашыл­ған, журналистік қа­білетін мейлінше танытқан ортасы осы – қарашаңырақ «Еңбекші Қазақ» еді. Ақиқа­тында, осы газет арқылы көп­ке кеңінен танылған ақын Кеңес үкіметінің рухани өмі­ріне белсене қызмет етіп, орыс интеллигенциясының назарын аудартты. Максим Горькиймен таныстық шығар­машылық достыққа айналды. Осы газеттегі тілшілік қыз­­метінен кейін Ілиястың жұлдызы жанып, бағы ашылды. Бірінен соң бірі басылып шыққан кітаптары жарияланып жатты. Жазушылар одағын ұйымдастырып, оның алғашқы төрағасы да болды. Осындай шығармашылық же­тістіктерге тынымсыз еңбек, шалқар шабытының арқасында жетті.

«Еңбекші Қазақ» газетінде жарияланған мақалаларына ақын «Таңқыбай», «Құйқа­лық», «Сақа» т.с.с. бүркеншек атпен қол қойып, жазғаны бел­гілі. Осы газетте жүрген ке­зінде ақын ел әдебиеті, өнер, театр, кино салалары туралы қордаланған проблемалық өзекті тақырыптарды көтеріп, оқырманның да, жергілікті атқарушы биліктің де назарын аудартқан. Ілиястың музыка өнері тақырыбында жазылған сараптамалық мақа­лаларында нотаға түспеген қазақтың әрбір аймағындағы күйшілік дәстүр, өнер мек­тебі, дәулескер күйшілер мен әншілер, қазақ компози­торларының өнерлері туралы кесек-кесек ойлар бар. Дәс­түрлі өнер, күйшілік қа­сиет, жыршылық һәм сазгерлік талант хақындағы білгені мол Ілекеңнің сол ойлары уақыт өтсе де өзінің құндылығы мен маңызын жоймаған. Бала жасынан кіндік әкесі, қазақтың аты шыққан күйшісі қобызшы Молықбай Байсақұлының өнеріне қанық өскен халық руханиятының жанашыры күллі Түркістан даласындағы өнер мектептерін санамалап айтты. Құрдасы, жан досы Сәкен Сейфуллин екеуі композитор Александр Затаевичті 1922 – 1923 жылдары арнайы шақырып, қазақтың әні мен күйін нотаға түсіртіп, хат­қа жаздырған еді. Сан ғасырлық мол мұрамызды сақ­тауға, оларды хатқа түсі­ріп жүйелеуге ақын Ілияс Жансүгіровтің қосқан үлесі ұшан-теңіз. Бүгінде оны біреу білсе, біреу білмейді.

Сонымен қатар архивтен табылған құжаттардың арасында Ілияс Жансүгірұлының өз қолымен жазған өтініштері, жеке анкетасы, оның оқу үлгеріміне байланысты оқы­ту­шылардың жазған мінез­демелері, сабақ жоспары мен бағдарламалары, «Тілші», «Ақ жол» газеттерінің редакциясынан студенттің журналистік практикадан өткендігі туралы жазылған анықтамалары бар. Айта кетерлік жайт, аталмыш құжаттар осы күнге дейін ғы­лыми айналымға түспеген. Және тұлғатану ғылымы үшін аса құнды, маңызды мә­ліметтер. Ілиястың ғұмыр­намасын түзгенде, Мәскеу кезеңі мен студенттік жылдарын зерттеу нысанына алғанда бұл құжаттардың тигізер пайдасы зор.

Сөз соңында осындай игілі мол ғылыми экспеди­цияны ұйымдастырған Ал­маты облыстық Қазақстан Халқы Ассамблеясының бас­­­шылығына, экспеди­ция жетекшісі Ғабит Тұр­сын­бай­ұлына, «Достық үйі» меке­месінің дирек­торы Тәңір­берген Қасым­бер­кебаевқа зор алғыс біл­ді­реміз. Егер, осын­дай ірге­лі ғылыми шаралар жиі-жиі ұйымдастырылса, Өзбек­стан, Ресей архивтері мен кітапханаларындағы Отан тарихына, әдебиетіне тікелей қатысты жәдігерлерді алып, жинақтасақ советтік-шовинистік идеологияның кері әсерімен бұрмаланып жазылған төл тарихымыздың ақтаңдақ беттерін жаңаша көзқараспен қоспасыз жазу­ға мүмкіндік туар еді. Тұң­ғыш Президент – Елбасы Н.Назарбаевтың «Рухани жаң­ғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» бағдарла­малық ма­қалаларында айтыл­ған «Ар­хив-2025» жоспарын тиім­ді пайдалансақ, рухани қазы­намыз молаяры сөзсіз.

Ілиясты тануға, зерттеуге арналған экспедицияның жұмысы енді Санкт-Пе­тер­бургте жалғасады. Бұл қаладаРесей Ұлттық кітап­ханасы мен Орталық мемле­кеттік архив мұрағатындағы сарғайған құжаттар күтіп тұр. Сәтін салсын деген ниет­пен жаңа дерек табуға асық­пыз...

Елдос ТОҚТАРБАЙ,
«Ілияс ізімен» экспедициясының
мүшесі, арнайы
«Egemen Qazaqstan» үшін
(Мәскеу)

Соңғы жаңалықтар

Ең қысқа әңгіме. Омарбек Нұрдәулет

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Күлкі керуені № 6

Руханият • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Айбек Ережеп

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Әсел Асқарқызы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Еділ Анықбай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Сайлау Төлеу

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Ербол Бораншы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Нұрлан Қабдай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Дәуір белесінің авторы

Әдебиет • Кеше

Мінез жұмбақтығы

Әдебиет • Кеше

Әуезовтің жалғасы

Әдебиет • Кеше

Ғасыр эпопеясы

Руханият • Кеше

Өрісі кең, өрелі

Руханият • Кеше

Хат қоржын (22.10.2019)

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар