Руханият • 30 Қыркүйек, 2019

Тамғалы

38 реткөрсетілді

Ғасырлар қойнауынан уақыт көмескілендірген сартап сырдың ұштығын алдыңызға көлденеңдеп тартады. Қола дәуірінің кәнігі шеберлері өздері жүректі шымырлата беріліп пір тұтқан кейіпкерлердің тұңғыш рет түсінік-танымын тербеген кескіндерін тас бетіне бедерлеп қашағаны шығар, оларға бар махаббатын салып, айрықша келбет беруі айтар әңгіменің дәлел-түйініндей әсерге бөлер. Адамдардың ашық аспан астында еркін жазиралы шығармашылықтарына байланыстыра отырып, Күн ғибадатханасын құруы таңдандырған Тамғалының әлемдік маңыздылығын айқындайды.

Ерте темір дәуірінің петроглифтері де өз ерекшеліктерімен назар аудартады. Бедерленуіне қарай мамандар олар­ды пелілер, сақтар, үйсіндер, ғұн­дар қайсысы ерекше екендіктерін танытуды мақсат тұтқандығын айтады. Жаулап алушы тайпалар өздерінің билігін, қарымын көрсету жолындағы Жетісу өңірінің байырғы тұрғындарын ба­ғындыруға талпынысы еді. Сол бей­маза, тынышсыз, үрей билеген кезең­дер­дің тынысын Тамғалының тар­ғыл тастары беттеріне салған өрнекті сурет­тері куәландырып сендіреді. Сақ су­рет­шілерінің әдемі кескіндері тұтас кар­тиналары қола дәуірі кезеңдеріндегі петроглифтер қатарынан орын теуіп, кей жерлерде үстіне салынып, көне туындыны айрықшаландырып тұрғандай көрінеді. Жабайы жануарды аулау, бұғылар мен тау ешкілерді аңдардың қуғындауын көрсететін жартас бетіндегі суреттер сол дәуірдің еншісіне жататын. Кезінде негізгі тақырыптың ұстынындай бол­ған пірлердің мифтік образындағы кес­кіндер кейін шошақ бөрікті аттылы мен жаяу жауынгердің, мал баққан бейн­елерімен алмастырылды. Олардың кейбірі құрлықтың белдеулерінде кезде­сетін, Орталық Азия аумағындағы ба­йыр­ғы көшпенділердің тарихи жолын айқындап бере алады. Алғашқы түрік мемлекетінің қалыптасу дәуірінде жа­зу­дың шығуы мен әлемдік діндердің таралу кезеңінде жартастарда бедерлеу мәнерінің, бейнелеу мағынасының елеулі өзгеріске тән болғанын білеміз. Тамғалының аумағын мекендеген жаңа тұр­ғындарға қола ғасырының таңбалары мен сақ дәуірінің кезінде қашалған петро­глифтер танытқан образдар көңіл­ге қонбағандай әсерде қалдырады. Шат­қалдағы галереяның негізгі міндеті ұмыт бола бастағанымен киелілігі сақ­талды.

тамғалы

Байырғы бедерлерді жаңғырту «күнбастылар» қашалған жартастарды қамтиды, бұл жерлерде пірлердің жаңа бейнелері пайда бола бастады. Ортағасырлық кезеңнің шеберлері өз­деріне дейін тасқа оймышталған көрі­ністерді жоюға тырысқан жоқ, қайта өңдеп, түсінік-танымдарына келетін бе­дер­лермен толықтыруға тырысты. Түркі ғылымы деректермен салыстырмалы негізде анықталған әр дәуірдің қару-жарақтары мен киім-кешек үлгі­лерінің сипатын пайдалана отырып, петроглифтердің уақыты жөніндегі мәліметтер өрбиді. Жарық құралдары ретінде қола дәуірі тайпаларында біз­дің заманымызға дейінгі ХҮІ-ХҮ ғасыр­ларда пайда бол­ған ат арбалар біздің за­манымызға дейінгі І мыңжылдықтың басында, яғни атқа салт мінуді игерген кезде өмір сүрген түркі тайпаларының күрескерлік кейпін аңғартса керек. Сақ дәуірінің петроглифтері жан-жа­нуарларды кескіндеуімен өзіндік мәнерін сезіндіре түседі. Бұл топқа кіретін бедерлер жиынтығы «аң стилі» атауына жатқызылып жүр. Қа­зақ даласында сирек кездесетін петро­глиф­тердің айрықша үлгісін Алтай мен Моңғолияның аумағында кездесетін суреттер тобы құ­райды. Бұдан біздің заманымызға дейінгі І мыңжылдықтың басында өмір сүрген халықтардың өзара байланысымен қанша араласып жатқанын аңғаруға болады. Ерекше тарихи құндылықты әр халықтың жартасқа жазып қалдырған сызба бедерлері мен белгілері, таңбалары айқындайды. Ал ол дегеніңіз, Тамғалы шатқалы – олар үшін шаттығы мен мұ­ңын, қай­ғы­сы мен қуанышын, дәстүрі мен ділін, жақсылығы мен қиналысына куә бол­ған тіршілік мекені, келер ұрпаққа ай­ғақтар қасиетті жері. Тамғалыға ал­ғаш­­қы петроглифтердің таңбалануы қо­ла дәуірінің шеберлері еншісіне жат­қызылады. Ол кезеңдегі мүмкіндіктің молдығын бедерлердің молдығы көле­мінен аңғаруға болады. Суреттердің орта­ша өлшемдері 25-30 сантиметр, ал енді кейбіреулері 60-70 сантиметрден 1 метрге дейін жетеді. Ғибадатхананың І-V топтарының аумағына жататын жар­тастардағы петроглифтердің бір-біріне әдісі мен үлгісінің тым ұқсастығы өзара үндес бір шебердің қолынан шыққандай әсер береді. Сонымен қатар жабайы бұқалар, жылқылар мен құландар, қабандар мен қасқырлар іспетті жануарлар бейнелерімен бірге, сол дәуірдің негізгі кейіпкерлерімен қатар суретшілердің ой-қиялынан туған бейнелер де тас бетінен өрнек таба бе­реді. Айталық, жануарлар терісін жа­мылған ілмек қолды құбыжықтар, шоқпар мен айбалта ұстаған батыр жауынгерлер мен бастарының айналасында сәуле шашқан бейнелер... Қола дәуірі тайпаларының табиғат құбылыстарына табынған пантеон ғибадатханасының орталық, каньонның ең биік әрі тік жартасында кескінделген. Ол бір тәртіпте әрқайсысы өзінше бейнеленген 7 құдай персонажынан, астыңғы бөлігінде билеп жүрген 10 жауынгердің кескіндерінен тұрады. Бәлкім, байырғы кезеңнің түсінігінде адамдар әлем құрылымын сондай түсінікпен ұғынса керек, пірлер мен бабалар салтын өз танымындай өрнектеп тасқа қашағаны көрініп тұр-ау деп ойлайсыз. Көне петроглифтер белгілі бір бағытқа ыңғайланған жартас бетіне айшықталған. «Тамғалы» мем­лекеттік тарихи-мәдени және табиғи қорық музейінің директоры Мадияр Әміртайұлы Орынғалиев Тас кітабының әр бетін жатқа айтардай түсіндіреді. Каньонның кез келген жартасының алдында арнайы орындар бар. Сол жерден қола дәуірінің барлық сызбасын бір мезетте анықтап қарай алар едіңіз. Суреттер жалғыз бейнеден басталып, үлкен де күрделі поментолық көріністерге ұласып оты­рады. Бір ғажабы, жартас бетіндегі таң­балар анық ажыратылады. Тамғалы галереясы өзіне бүтін көркемдік баяндауларды сыйдырған петроглифтерден тұрады. Оның әрқайсысына негіз болған байырғы тайпалардың көне мифологиясы осы таңбаларда сыр шерткендей дерсіз...

Бұл тауда Сұңқарсайдың биігінен бәрі көрінетін секілді. Айналаға тым биіктен қарағандай мәртебеміз өсіп қайттық. Аспан аласарып кеткендей көрінді. Тым биіктен бір бүркіт, осы Тамғалының әр тасын жана­рынан тыс қалдырмай қадағалап, айнала ұшып жүргендей болады да тұрады.

Алматы облысы,

Жамбыл ауданы,

Қарабастау ауылы

Соңғы жаңалықтар

Жақсы дәстүр жалғасады

Руханият • Бүгін, 08:49

Алаштанушы ғалымның белесі

Руханият • Бүгін, 08:47

Игілікті еңбек иесі

Қоғам • Бүгін, 08:46

Намазалы Омашұлы: Ел шежіресі

Руханият • Бүгін, 08:42

Тараз шаһарындағы тамаша түн

Аймақтар • Бүгін, 08:39

Тұңғыш Тіл форумы өтеді

Қоғам • Бүгін, 08:36

Патриархтың орындалған парызы

Руханият • Бүгін, 08:33

Кедергісіз келешек

Қоғам • Бүгін, 08:31

Жошы ханға ескерткіш орнатылады

Руханият • Бүгін, 08:24

Қазақтардың атқа міну мәдениеті

Қазақстан • Бүгін, 08:22

Еуроны сатып алушылар көбейді

Экономика • Бүгін, 08:20

АQR: 14 банкті «сауықтыру» керек пе?

Экономика • Бүгін, 08:15

Ең қысқа әңгіме. Омарбек Нұрдәулет

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Күлкі керуені № 6

Руханият • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Айбек Ережеп

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Әсел Асқарқызы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Еділ Анықбай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Сайлау Төлеу

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Ербол Бораншы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Нұрлан Қабдай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ұқсас жаңалықтар