Сұхбат • 31 Қаңтар, 2020

Қазақстан өркениетаралық диалогты дамытуға атсалысып келеді

119 рет көрсетілді

Таяуда Нұр-Сұлтан қаласында «Астана клубының» V отырысы өтіп, оған шетелдерден көптеген белгілі саясаткер, сарапшы қатысқан болатын. Осы форум аясында біз аталған жиынға қатысушы, ресейлік дипломат, қоғам қайраткері, Ресей Федерациясы үкіметінде жоғары лауазымды қызметтер атқарған, «Ресей темір жолдары» ААҚ президенті (2005-2015 ж.ж.) болған, қазір халықаралық қатынастар мәселелерін зерттеумен айналысатын халықаралық ұйым – «Өркениеттер диалогы» зерттеу институты Қадағалау кеңесінің төрағасы Владимир ЯКУНИНМЕН әңгімелескен едік.

– Бірінші кезекте трансконтиненталды тасымал көлемін арттыру мәселесін сөз етсек. Бұл саладағы Қазақ­стан-Ресей екіжақты ынты­мақ­тас­ты­ғы­ның дамуы қан­дай дең­гейде? Жалпы, Қазақ­стан­ның қаты­суы­­мен жүзеге асы­рылып жат­­­қан транскон­ти­ненталды тран­­­зит жоба­лары­ның даму бола­­­шағы қандай?

– Бұл инфрақұрылымның дамуымен тығыз байланысты. Мен өзім осы салада еңбек етіп жүргенде куә болған бір мә­селе, сонау 2005-2008 жылдары ресейлік және қытайлық темір жолдар арасында тіпті кон­тей­нерлерді қайтару туралы келісім де болмаған еді. Сәйкесінше, трансконтиненталды жүк тасымалы деген құбылыстың өзі аты­мен болған жоқ. Ал қазір жағ­дай басқаша. Ресей, Қазақ­стан және Беларусь темір жолдары құ­рылтайшылық ететін бірік­кен көлік логистикалық компания аясында тасымал көлемі былтырдың өзінде 16%-ға өсті. Негізінен бұл саланың даму қар­қыны өте жоғары. Егер Суэц каналы арқылы Азиядан Еуропаға тасымалданатын барлық жүк тасымалы көлемін бағамдасақ, онда сарапшылардың бағалауынша 600 млрд долларды құрайды екен. Сондықтан біз кезінде теміржол көлігіндегі көлемнің кем дегенде 1%-ын алсақ, соның өзі ауқымды тасымал көлемі болар еді деп армандаған едік. Қазір осындай тасымал түріне қол жеткіздік және оны тиімді ат­қарудамыз. Әр тарапқа жүк жет­кізетін 15 желіміз жұмыс іс­тей­ді. Жалпы жүк тасымалының өз­ге салаларындағы үрдістермен са­лыстырғанда, темір жол тран­зиті – мейлінше қарқынды және оң дамып келе жатқан бизнес. Тұтастай алғанда, экономика­лық өсу орталығының Қытай мен Оң­түстік-Шығыс Азияға бір­тін­деп жылжуы жүк тасымалы мәселесінің өзектілігін одан са­йын арттыра түседі. Себебі тек теңіз бағдарының ғана болуы бұл тасымал қатысушыларын Египетке, Суэц каналының өт­кізу мүмкіндігіне және жалпы геосаяси оқиғаларға тәуелді етеді. Сондықтан біз теміржол ба­ғы­тын дер кезінде аштық десек болады. Әу баста біз жүкті 14 күнде жеткізетінбіз. Қазіргі таңда мамандардың бағалауынша, жөнелту жылдамдығы тәулігіне 1150 шақырымнан асады және оны  бұдан да арттыруға болады. Яғни біз ұсынған бағыт бәсе­кеге қабілетті. Бірақ темір ­жол көлі­гі мен құрлық көлігі тасы­мал­дарының көлемі жалпы тасымал көлемінің небәрі 0,60%-ын ғана құрайды.

– Сіздің Ресей аумағындағы көлік артериясы құрылысы саналатын Трансеуразиялық даму белдеуі жобаңыз қытай­лық «Бір жол, бір белдеу» бас­та­масымен қаншалықты сәй­кес келеді?

– Бір жағынан Еуразиялық экономикалық одақ пен «Бір жол, бір белдеу» бастамасын тү­йіс­тіру туралы келісімге қол қою бұл сауалға жауап іспетті. Екін­ші жағынан, біз кезін­де Ресей Үкіметіне, Ғылым ака­де­ми­я­сы­на ұсынған, нақты бір бөлі­гін біздің қазақстандық әріптес­тер­­мен бірлесе келіскен Транс­еура­зиялық даму белдеуіне келсек, онда ол қытайлық бастаманың дамуына және инфрақұрылымды дамытуға жақсы демеу болары сөзсіз. Бұл жерде мен тек темір­жол инфрақұрылымын ғана айтып отырғаным жоқ. Жалпы еу­ра­зиялық кеңістіктегі инф­ра­құ­рылымның дамуын меңзеп отырмын. Бұл барлық қатысушы елдерге тиімді. Бірінші кезекте осы белдеу арқылы теміржол бағыты, автокөлік бағыты дамиды. Авто­көлік бағытында, шынын айтсам, мені ойға қалдыратын біраз мәселе бар. Әрине, автокөлік  инфрақұрылымын дамыту қа­жет. Ол даусыз. Бірақ бүгінде бүкіл әлем климаттың күрт өзгеруіне, жердегі температураның жоға­ры­лауына қарсы қандай шара қол­дан­амыз деп бас қатырып отыр­ғанын ұмытпағанымыз жөн. Кли­маттың өзгеруі «жылыжай эффектісімен» тығыз байланыс­ты. Бұл ретте, темір жол көлігі, әсіресе электрмен жабдықталған теміржол көліктері экологиялық көлік түрлеріне жататынын баса айта кету керек. Осыған орай, автомобиль көлігіндегі тасымал көлемінің тұрақты өсімі, мен кезінде Ресей темір жолдарының басшысы болғандығым үшін емес, объективті шындыққа сал­сақ, бұл мәселе экологиялық ма­­­ңыз­дылық тұрғысынан назар салу­ды қажет етеді және бірін­ші кезекте темір жол инф­ра­құрылымын дамыту керектігін ай­қындай түседі.

– Шынында, eco-friendly өте үлкен маңызға ие. Себебі қазір күллі әлем климаттық да­ғ­дарысқа алаңдаулы.

– Әрине темір жол көлігінде көмірқышқыл газының бөлінуі әуе транспортына қарағанда едәуір аз, ал автомобиль көлігінен бірнеше есе төмен. Кез келген биз­нес үшін табыс түпкі әрі не­гізгі мақсат. Бірақ қоғам, жалпы адамзат мүддесі тұрғысынан біз бүгін қоршаған ортаның ахуалына бейжай қарай алмаймыз.

– Сіз Қазақстанның Тұң­ғыш Президенті Нұрсұлтан Назар­баевтың сыртқы саясат­тағы бастамаларын қалай б­а­ға­лайсыз?

– Мен бұл туралы тек қана өзім бақылап, зерттеп жүрген ба­ғыт­тар бойынша көзқарасымды білдіре аламын. Баса айтқым келетіні, әу бастан еуразия­лық интеграциялық үдеріс туралы идея Нұрсұлтан Әбішұлына тиесілі. Ол өркениетаралық диалог, өркениетаралық ынты­мақ­тас­­тық идеясына зор қолдау көр­­­сетті. Ол – мықты саясаткер. Ға­­лам­дық деңгейдегі ойшыл. Со­ның арқасында Қазақстан халық­аралық қатынастар мен пост­ке­ңестік кеңістікте осы бағыт­тарды басшылыққа алған ел ретінде танылуда.

– Еуразия кеңістігінде пайда болған интеграциялық үдерістерге және атап айтсам, бірыңғай еуразиялық қауым­дастықты қалып­тастыру жө­нін­дегі жобаларға Еуропа­ның қатысуы мүмкін бе?

– Бірыңғай еуразиялық қа­уым­­­дастық туралы айту қиын. Неге десеңіз, біз қауым­дас­­тық­­тың құрамына кім және не кі­реді деген сауалды алдымен нақ­ты анықтап алуымыз қа­жет. Ал ынтымақтастық, бір­ле­се жұмыс істеу деген термин­дер маған таныс. Есімізге түсі­ре­­­йік­ші, Лиссабоннан Оралға де­йін­­­гі, кейін Лиссабоннан Вла­ди­­­во­стокқа созылған Үлкен Еуро­па идеясы генерал Шарль де Голльға тиесілі. Бұл Ресейдің не­­месе Қазақстан тарапынан ту­ған саясат емес. Еуропа мен Азия ара­­­сындағы қарым-қаты­настың даму болашағы мен басым­дық­тары туралы өз заманының үздік ойшылдары, сақа саясаткерлер, еуропалықтар жақ­сы білді. Біз ортақ еуразиялық құр­­лықтың аясында біріккен­біз. Гео­графиялық тұрғыдан шарт­ты түрде бөлінгенімен, біз бәрі­бір ортақ бір кеңістікте­­міз. Еуропалық саясаттың қазір­гі заманғы тенденциялары мұн­дай дамуға ұмтылыстың барын байқатады. Алайда қазіргі за­ман­ғы жаһанданған әлемде туын­даған Батыс пен Шығыс, АҚШ пен Ресей, АҚШ пен Қытай ара­сын­дағы қайшылықтарға байланысты кейбір геосаяси коннотация салдарынан бас тартуда.

– Қазіргі уақытта Еуропада АҚШ-тан тәуелсіз жаңа саяси бағыттың пайда болғаны айқын сезілуде. Бұл ретте Еуропа мен Ресейдің жақын­дасуы немесе олардың арасында стратегиялық одақтың қалыптасуы қаншалықты мүмкін?

– Бұл – екіжақты мәселе. Неге де­сеңіз, еуропалық саясатта, әсі­ресе Францияда өзгеріс ны­шаны байқалады. Екінші жағынан, келіспейтінім, Меркель «біз қорғаныс күштерін Ресей мен АҚШ-тан өз мүддеміз бен саясатымызды қорғау үшін құруымыз керек» деген болатын. Меніңше, бұл қазір Еуропада және оған кіретін елдерде жүзеге асырылып жатқан  шынайы саясат емес, жай ғана саяси сипаттағы фор­мула. Дегенмен, менің ойым­ша, қазір Еуропада жүзеге асы­­рылған немесе жүзеге асы­ры­лып жатқан біріккен инте­гра­циялық жобалардан бөлек, әлем­нің барлық елдерімен жекеле­ген ынтымақтастықты дамыту қа­жеттігі және жалпы ынты­мақ­тастықты дамыту керектігі туралы түсінік оянып келеді. Ал егер екіжақты қатынастар мен нақты елдердің мүддесі тұр­ғы­сынан келсек, бүгінде Ресей тарапына немесе Қытайға қатыс­ты байқалатын аңдап аяқ басу­шы­лық еуропалық саясаттың жемісі дей алмас едім және бұл бағыт­тың өзгеруін бақылауымыз әбден ықтимал.

– Ресей болашақта өзін ма­ңыз­ды интеграциялық тарты­лыс орталығының бірі ретіндегі позициясын сақтап қала ала ма және посткеңестік кеңістіктен басқа мемлекеттерді тартудағы әлеуеті қандай?

– Бұл оңай мәселе емес. Та­рих­қа көз салсақ, Ресей кезінде посткеңестік кеңістікте он­дай рөл атқарғанын білеміз. Тіп­ті тек посткеңестік кеңістікте ғана емес, еуропалық кеңістікке қанат жайды. Мысалы, Гаага­дағы ха­лықаралық сотты құруға кім­нің мұрындық болғанын естен шығармайық. Бірақ осы тарихи дәстүрді сақтау немесе дамыту үшін жағдай жасау керек. Осы орайда, Қазақстанда қол қойылған Еуразиялық эконо­микалық одақты құру идеясы үлкен мәнге ие. Мен ол шарағ­а қатыстым. Біріншіден, ол Ресейді посткеңестік кеңіс­тік­тегі елдермен, ең алдымен Қазақ­станмен байланыстыра­тын қатынастардың жаңа инте­грациялық мазмұнын байыту деп білемін. Екіншіден, ол күш-қуатты, ортақ инвестиция­ны, бірлескен жобаларды талап етеді. Бұл тұрғыда оң нәти­желер бар. Десек те, біз барша­мыз интеграциялық келісімдер мен жобалардың деңгейімен қанағаттанамыз дей алмаймыз. Менің ойымша, бұл сұрақ оң жауапқа ие болатыны сөзсіз. Оның үстіне, жылдар бойы қа­лып­тасқан ортақ мәде­ни дәстүрі­міз, ортақ қарым-қатына­сымыз бар. Бұл жерде бүкіл ортақ тарихымызды капиталға айналдырудан бас тартуымыз ақымақтық болар еді.

– «Астана клубының» оты­ры­сына қатысушы ретін­де аталған халықаралық пікір­талас алаңының рөлін қалай бағалайсыз?

– Оның рөлі өте маңызды десем, асыра айтпаған болар едім. Мен бұл алаңмен бірлесе жұмыс істедім. Клуб ұйымдастырған кездесулерде жүздескен сарапшылар, шын мәнісінде өз ісінің білгірлері, жоғары деңгейдегі сая­саткерлер мен ғалымдар, зерт­теушілер. Ең бастысы, форумның күн тәртібіне қойылған мәсе­ле­лер маған өте жақын. «Өрке­ниет­­тер диалогы» институты мен Мәскеу мемлекеттік уни­вер­си­тетіндегі қызметім тұрғысы­нан тіпті етене таныспын десем болады. Менің ойымша, біз өр­кениетаралық қатынас, өрке­ниет­аралық интеграциялық үдеріс­тер биігінен қарағанда халық­аралық қатынастар, геосаяси мә­селелерді зерттеуде қайта өрлеу­д­і бастан кешірудеміз. Ал бұл үде­ріс­тердің көш басында «Астана клубы» алаңы тұрғаны сөзсіз.

 

Әңгімелескендер

Жолдыбай БАЗАР,

«Egemen Qazaqstan»,

Зарина СЕЙФУЛЛИНА,

Әлемдік экономика және саясат институтының қызметкері

Соңғы жаңалықтар

Ақжайнақ астана

Елорда • Кеше

Димаш пен Джексон

Өнер • Кеше

Ұқсас жаңалықтар