Әдебиет • 31 Наурыз, 2020

Көк шалғынға көміліп жаттым кешкі...

250 реткөрсетілді

Ақынның өмірбаяны – оның өлеңдерінің тағдыры. Алғашқы өлеңінен ақырғы жырына дейін. Кешкен азабы, көрген рахаты, басынан өткерген алуан замана бұлты. Көңілдің көркем сәтіндей ақ шарбы бұлттан түнерген дертті жүректі зілмауыр бұлттарға дейін. Соның бәрі – жырларында.

Ақынның өмірі  дүние жанарындағы бір тамшы жас секілді. Сонша мөлдір, сонша ауыр. Сол тұнық тамшы үзіліп түскенше... Аманхан Әлімұлы біздің жанарымыздан жас болып ыршып түсті. Көзімізді қай сәтте жұма қалғанымызды да аңғарып үлгермедік.

Адамның адамға, адамның дүниеге байланып қалған түгі де жоқ екен-ау. Ақын көз алдымызда мұнартып тұрып, ғайып болды.

Оның поэтикалық стихиясы, тіпті музасы да Ай болған секілді. Айды жырлады. Ай арқылы алмағайып дүниенің дидарын берді. Біз жарқырап тұрған жүзін көрдік. Ал айдың артында не бар екені – бізге жұмбақ. Сол жұмбақтың шешуі – әдебиетшілердің, қазіргі әм келер жастардың ізденісінде. Жастарды Аманхан Әлімұлынша сүю, жастарды іздеу, алғашқы қадамынан бастап талпындырып, артығы мен кемін айту, жанашырлықпен жанына үңілу – бір бөлек әлем еді.

Ақынның қазасына қайғыра отырып, «Егемен Қазақстан» газетінің редакциясы отбасына, туған-туыстарына, жалпы әдебиет сүйер қауымға көңіл айтады.

Әуелінде айтқанымыздай, ақынның өмірбаяны – өлеңдерінің тағдыры. Бір топ өлеңін ұсынып отырмыз.

КӨҢІЛ КҮЙ

 

Бұрған бұлттың легімен елге бетті,

Ағыл-тегіл көк нөсер селдеп өтті.

Күздің күнгі жапырақ сияқтанған,

Менің қанша сөздерім желге кетті.

 

Беріледі жел қақты бақ та мұңға,

Сорам болып сор мезгіл аққаның ба?!

Барып-барып үзілген үміттей жол,

Басын тығып алыпты тақта құмға.

 

Тырау-тырау мұңды үнді тырна біткен,

Көш түзеді көңілсіз бір бағытпен.

Кетті маған қарамай, Алматыға,

Бір жақсы қыз, сорыма, Сырда күткен.

 

Ауыр қандай тиеді сұрақ демі,

Таптыра ма, жанымның тұрақты емі?!

Қып-қызыл боп жанып тұр шетен бақта,

Жылуы жоқ жылытар, бірақ, мені.

 

Жаман екен жүрегің сыздағасын,

Қаққан кезде кіді Күз ызба қасын.

Жылы жаққа қаз қайтты, кетті қыз да,

Кімнен оны айтшы енді қызғанасың?!

 

Кететұғын түсіп бір ізге бастан,

Бұ өмірді теңімен қыз де қашқан…

Жабырқаулы жанымды жылытпайды,

Мұң тілінде сөйлеген күздегі аспан.

 

Тырналардан кеудемде тырау қалған,

Мен ашалмай өтетін сыр-ау, жалған.

Маған ұқсап тұр, анау, кәрі үйеңкі,

Басын ерте бозаңдау қырау шалған.

 

***

 

Қас пен көздің, бауырым, арасында,

Асқақ кеуде соңына қарасын ба?

Басым кетіп барады білегінде,

Санам кетіп барады санасында.

 

Жаулап алған жанымды талма кеште,

Керемет күн кешегі қалмады есте.

Ернім кетіп барады ерінінде,

Шайқалады шаттығым алма төсте.

 

Кеш ұғынған қадірін тірегім бе,

Сол қыз қазір мұратым, тілегім де.

Көзім кетіп барады бұрымында,

Өзім кетіп барамын жүрегінде.

 

***

Тұрған талға көрсетіп име қалып,

Қарай-тұғын беймезгіл күй ме, налып.

Қара күрең отырдым суға қарап,

Ап-ауыр мұң кеудемді билеп алып.  

 

Жүрегімді сағыныш сыздатады,

Сыздаған бір со тұста қыз жатады.

Алып тұла бойымды, жан-тәніме,

Соққан суық желімен Күз батады.  

 

Баяу түсіп келеді кеш қабағың,

Өтті-кетті жайларды еске аламын.

Желбір-желең жүр бала желөкпелі,

Алмағандай суықтың сес сабағын.  

 

Мезгіл жанды келетін өртедіге,

Қылын көңіл күйімнің шертеді ме?

Еске алып отырмын кездерімді,

Көрінетін ұқсастау ертегіге.  

 

Тұрса да үйі қол созым, көз көрімде,

Ұқсап қырық бұрымы өзге өрімге,

– Көрінетін Күнекей қыз сияқты,

Іздеп шыққан із бағып кездерімде.  

 

Жалынан бір ұстатып саяқ жалған,

Тірлігімді кез бар ма, аяп қалған?!

Ертектегі сияқты махаббатым,

Бақытпенен жоқ, бірақ, аяқталған.  

 

* * *  

 

Бой алдырмай болмысы құс төзімге,

Көрінбестен бір мысқал сұс көзінде,

– Білмей-тұғын шын атын ешбір адам,

Қайтыс болды қария қыс кезінде.  

 

Кезді өткізіп басынан ауыр жастан,

Жақсы бір жан ауылға бауыр басқан,

– Сабау басты қалпымен еш зиянсыз,

Өтті өмірден оқыстан ауырмастан.  

 

Тұрмай-тұғын алдыңда жиі ақталып,

Көрсететін үлгідей ұятты, анық,

– Жылап тұрды басында үлкен-кіші,

Ағайынын жоғалтқан сияқтанып.  

 

Шыққан шулы, дүние-ай айран-салы,

Қайда өтті екен қартыңның қайран шағы.

Сырын шертіп еш жанға айтқан емес,

Әрі жұмбақ келгені қайдан тағы.  

 

Қаралы жұрт тартылған елеп пе, асты,

Мысалы, көңіл күйі желек қашты.

Соңында қалып шалдың қоржын тамы,

Содан соң қалды иті шелек басты.  

 

Келмей-тұғын жағдайға арып күтті,

Қара суық жер бетін қарып бітті.

Қытымыр қыс, әйтеуір, қырын келмей,

Жеңіл болды жерлеу де жарықтықты.

 

МЫНА КӨКТЕМ

 

Үзілген тамшы болып ерте көктем,

Жақтауын тереземнің шертеді еппен.

Барады сылқ-сылқ күліп бала бұлақ,

Жып-жылы алтынкүрек еркелеткен.

 

Қысты ақжем дегендей бір аһ ұр түзде,

Түсіріп жіберді Алла ақырғы ізге.

Қаздар төмен, тырналар биік ұшып,

Лек-легімен оралып жатыр бізге.  

 

Біз дегенім жылы жақ – Қазақстан,

Құстар көкте қанатын жаза ұшқан.

Күн дөңгелеп құлады ұясына,

Аумай қызған бүйірі таза мыстан.  

 

Ауыр-ауыр ойларға баттым да ескі,

Өтіп қыстан аман-сау қатқыл десті,

– Жаңбыр менен сүт исі аңқып тұрған,

Көк шалғынға көміліп жаттым кешкі.  

 

Тастай бір бүр бетіне қына тепкен,

Қағылмайды араға сына тектен.

Құлақтанып алыста Ай да туды,

Жайлы тиді-ау, сеземін, мына көктем.

 

КЕШКІ СУРЕТ

 

Шоршыған шортан Ай да қайда қалды,

Күңгірт кеш көңілімді жайлап алды.

Етегін қымтай түскен қараңғыда,

Құлаттым бүкір белден ойға малды.

 

Қыз баққан әже қалай көз іледі,

Бір күйбең ауыл жақта сезіледі.

Жалынын жанарымның жел көтеріп,

Қылшық мұрт қылаң ұрған кезім еді.

 

Маздайды біздің үйде май шам ғана,

Сеземін жол сүзеді байсалды Ана.

Құлынын күткен жанға көзін ілмей,

Қара түн қанатыңды жайсаң нала.

 

Сыр бойы. Судың салқын есті лебі,

Жүретін орындалмай еш тілегі,

- Падашы Перден шалдың ауласынан,

Белгілі " Бесік жыры" естіледі.

 

Күйдемін көрініске осы шүкір дер мен,

Көңілсіз Ай да туды үтір көрген.

Резеңке етікті қолпылдатып,

Құладым малмен бірге бүкір белден.

 

***

 

Ауылдың жаны көл еді,

Аядай ғана көлемі,

Аумаған шымшық көзінен.

Арада жылдар өтсе де,

Айнытпай оны сезінем.

 

Жанары жанған лағылдай,

Еркем-ай, елік лағындай,

Басына бірде барғанбыз.

Түскенімді сонда білмеппін,

Соқпаққа өзге, арман қыз.

 

Ол кезде мұңды ойлап па ем,

Отырар едім ойнап мен,

Омырауыңа Ай қадап.

Тұратын бізді аспанның,

Сүттей ақ нұры аймалап.

 

Оңынан туған Ай, Күні,

Ерке еді ауыл айдыны,

Жел сүйген қамыс, құрағын.

Булығып тұрдық басында,

Бойымызды билеп бір ағын.

 

Тып-тыныш жатқан айдынға,

Құлаштап қанат жайдым да,

Шалқалап көк тас лақтырдым.

Күлімдеп көзің арбалып,

Дірілдеп өзің шақ тұрдың.

 

Жамылып мақпал түнді ізгі,

Куә етіп қайың, жұлдызды,

Сені еркем батыл сүйдім мен.

Ешжерде ешкім татпаған,

Ерніңнің балын қидың сен.

 

Қосылғын, досым, қосылма,

Ең керім кезім осында,

Өте шығыпты қас-қағым.

Жас жаным қазір өзгеше,

Өзгеше ,тіпті, аспаным.

 

***

 

Жаздың бір үзілсе де ақырғы әні,

Өксігін баса алмай жел жатыр ма әлі,

- Құлаққа шалынады жұмбақ сыбдыр,

Сабаннан суырылған шатырдағы.

 

Қабағын қарыс түйіп қарай ма Күз,

Суық сөз қуған елге тарайды аңыз,

 - Еріксіз сезім билеп бойды алған,

Сүйісіп тұрғанда ескі сарайда біз.

 

Қиыла қаққан көктің боз қасындай,

Сұп-сұйық салқын сәуле созбасын ба, Ай?!

Ерніме кермек тамшы тиді жұмсақ,

Жып-жылы өтпе жаздың көз жасындай.

 

Жайылған қараңғылық тарапты інге,

Тұрсың сен мысық көз Ай қарап кімге?

Бойына тыныштықтың қан жүгіріп,

Қызығын қиды жастық барақ түнге.

 

Күрең Күз тыныш тапты иіп басты,

Балымен араластырып күйікті асты.

Суық сөз, кермек тамшы, ыстық ерін,

Бұл деген әңгіме емес тиіп қашты.

 

ТҮНГІ ҚАЛАДА

 

Тыныштық. Қала. Түнгі ызғар,

Жатқызбай елдің өсегі,

- Сырласым болып жұлдыздар,

Келемін бойлап көшені.

 

Олар да, көкте ыз бар ма,

Көңілсіз қабақ тұр бағып.

Көбелек көңіл қыздарға,

Қараймын мен де ұрланып.

 

Жабайы мысық көзіндей,

Айдың да жүзі салқындау.

Болмайтын, сірә, сезінбей,

Жоғалтқан жазғы қалпын бау.

 

Тіршілік ұзақ, жол қысқа,

Ісімде кейбір шу басым.

Дауа жоқ екен болмысқа,

Кіділеу қыста туғасын.

 

Көз шалды көрініс алағаш,

Ұқсайды түрлі елеске,

- Шайқалған мастай, ана, ағаш,

Көлеңкем менің емес пе?

Соңғы жаңалықтар

Ғасыр зұлматы

Қоғам • Кеше

Құрдым (төрттаған)

Әдебиет • Кеше

Жаңа форматтағы жыр кеші

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар